Coriandrum sativum
Jednoroczna roślina baldaszkowata o pluskwiastym zapachu świeżego ziela i korzennych, aromatycznych owocach o działaniu wiatropędnym i pobudzającym trawienie.
Kolendra siewna to jednoroczna roślina z rodziny selerowatych, uprawiana w Polsce zarówno na ziele, jak i na owoce (potocznie nazywane nasionami). Świeże ziele ma charakterystyczny, ostry, przez wielu odbierany jako pluskwiasty zapach — stąd ludowa nazwa „pluskwica”; po dojrzeniu owoców zapach przechodzi w łagodny, słodkawo-korzenny. Surowcem zielarskim są przede wszystkim owoce, będące klasycznym stomachicum i carminativum, czyli środkiem pobudzającym trawienie i usuwającym wzdęcia. W ziołolecznictwie kolendra pełni też rolę korygującą: dodana do mieszanek przeczyszczających łagodzi ich kolkowe działanie, a mieszankom o przykrym smaku poprawia walory.
Roślina jednoroczna wysokości 30–70 cm, naga, o wzniesionej, obłej, delikatnie bruzdowanej i rozgałęzionej w górze łodydze. Silna dwupostaciowość liści: dolne liście długoogonkowe, pojedynczo pierzaste, o szerokich, klapowanych, karbowanych odcinkach — przypominają liść pietruszki naciowej; liście górne siedzące, na rozdętej pochwie, 2–3-krotnie pierzastodzielne, o odcinkach nitkowatych, wąskich jak u kopru. Kwiatostanem jest baldach złożony z 3–5 (do 10) baldaszków, bez pokrywy lub z jedną wąską pokrywką, z 2–3 pokrywkami przy baldaszkach. Kwiaty białe lub bladoróżowe, brzeżne w baldaszku wyraźnie większe i promieniste (nierównopłatkowe) — cecha diagnostyczna. Owoc: rozłupnia kulista, o średnicy 2–5 mm, żółtobrunatna do słomkowej, twarda, nierozpadająca się na dwie rozłupki, z 10 falistymi żeberkami głównymi i 8 prostymi żeberkami wtórnymi — kulisty owoc odróżnia kolendrę od podłużnych owoców kminku i anyżu. Korzeń palowy, cienki, wrzecionowaty. Cała roślina przed dojrzeniem owoców wydziela intensywny, nieprzyjemny, pluskwiasty zapach.
Gatunek pochodzący z rejonu wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, w Polsce wyłącznie uprawiany — na plantacjach zielarskich (m.in. na Lubelszczyźnie i Kujawach) oraz powszechnie w ogrodach przydomowych. Sporadycznie dziczeje przejściowo przy plantacjach, na przychaciach, wysypiskach i przy młynach, ale nie zadomawia się trwale. Owoce dostępne w handlu pochodzą zarówno z upraw krajowych, jak i z importu — głównie z Rosji, Ukrainy, krajów bałkańskich, Egiptu, Maroka i Indii.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru — w cieniu roślina wybija w kwiat, dając mało ziela. Gleba przepuszczalna, próchniczna, ciepła, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, umiarkowanie żyzna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5); nie znosi gleb ciężkich, zimnych i podmokłych. Wilgotność umiarkowana: susza w okresie kwitnienia obniża plon owoców, a nadmiar wody sprzyja wyleganiu. Wysiew wprost do gruntu od kwietnia (na owoce) lub sukcesywnie co 2–3 tygodnie do lipca (na ziele) — kolendra źle znosi przesadzanie. Roślina jednoroczna, znosi lekkie przymrozki wiosenne, nie wymaga zimowania. Nie zbierać z pasów przydrożnych, terenów przemysłowych ani z upraw traktowanych herbicydami.
owoc, potocznie nasienie (Coriandri fructus), olejek kolendrowy (Coriandri aetheroleum), pomocniczo świeże ziele jako warzywo przyprawowe
Owoce — w lipcu–sierpniu (w chłodniejsze lata na przełomie sierpnia i września), gdy około 2/3 owoców w baldachach zbrunatnieje i nabierze słomkowej barwy, a roślina przestanie pachnieć pluskwiasto. Kosić lub ścinać całe rośliny rano, przy rosie, aby ograniczyć osypywanie się owoców, wiązać w luźne snopki i dosuszać pod zadaszeniem, po czym omłócić i przewiać. Zbiór zbyt późny grozi utratą znacznej części plonu przez osypywanie. Świeże ziele — od maja do sierpnia, sukcesywnie, z młodych roślin przed wybiciem pędu kwiatostanowego, ścinając liście rano; ziele starsze twardnieje i traci wartość kulinarną. Ziela kolendry praktycznie nie suszy się — traci aromat; mrozi się lub używa na świeżo.
Owoc: olejek eteryczny (główny składnik — linalol, czyli koriandrol, stanowiący jego większość; ponadto α-pinen, γ-terpinen, kamfora, geraniol, octan geranylu, p-cymen), olej tłusty (m.in. kwas petroselinowy), białka, kumaryny, flawonoidy (kwercetyna, rutyna), kwasy fenolowe, fitosterole, sole mineralne. Świeże ziele: olejek o zupełnie innym profilu, zdominowany przez aldehydy alifatyczne (decanal, (E)-2-decenal i pokrewne) — to one odpowiadają za pluskwiasty zapach; ponadto witamina C, karotenoidy, witamina K, flawonoidy.
Napar z owoców: 1 łyżeczkę świeżo roztartych owoców (rozgniecionych w moździerzu tuż przed użyciem — całe oddają olejek bardzo słabo) zalać szklanką wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić po pół–jednej szklance 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach i uczuciu pełności, albo 15–30 minut przed jedzeniem, gdy chodzi o pobudzenie apetytu i wydzielania soków trawiennych. Nalewka: owoce zalać alkoholem ok. 40–50%, macerować 2 tygodnie w cieple, wstrząsając, przecedzić; stosować w małych ilościach (kilkadziesiąt kropli w wodzie) po ciężkostrawnym posiłku. W mieszankach kolendra występuje najczęściej w udziale kilku–kilkunastu procent, jako corrigens i carminativum — klasycznie z kminkiem, koprem włoskim i anyżem (wzdęcia, kolka), z rumiankiem i miętą (żołądek), z korą kruszyny i senesem (łagodzenie kolki przy przeczyszczaniu). Olejku kolendrowego nie stosuje się doustnie bez wskazań — wyłącznie w gotowych preparatach; zewnętrznie tylko rozcieńczony w oleju bazowym (kilka kropli na łyżkę oleju) do wcierań. Świeże ziele — jako warzywo przyprawowe do potraw, wspomagająco na trawienie.
Owoce po omłóceniu dosuszać w temperaturze do 35 °C, w cieniu i przewiewie — przegrzanie ulatnia olejek i psuje aromat. Przechowywać wyłącznie w postaci CAŁYCH owoców, w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 2–3 lat; owoce mielone tracą aromat w ciągu kilku tygodni, dlatego rozcierać dopiero bezpośrednio przed użyciem. Dobry surowiec: owoce kuliste, jednolicie słomkowo-brunatne, twarde, o silnym korzennym zapachu po rozgnieceniu; ciemne, matowe, spleśniałe lub bezwonne po roztarciu — bezwartościowe. Zapach pluskwiasty w suszonych owocach oznacza zbiór zbyt wczesny (niedojrzały surowiec). Odróżnienie: kolendra ma owoc kulisty, kminek i anyż podłużne, koper włoski wydłużony i wyraźnie żeberkowany. W ogrodzie kolendra szybko przekwita w suszy i upale — na ziele siać sukcesywnie i podlewać. Uwaga na pomyłki w terenie u roślin baldaszkowatych w ogóle: nigdy nie zbieraj „dziko rosnącej kolendry”, bo w Polsce nie występuje ona dziko, a rodzina zawiera gatunki śmiertelnie trujące (szalej jadowity, świnia trująca, blekot).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.