Kosodrzewina

Opis

Kosodrzewina to krzewiasta sosna tworząca zwarte, nieprzebyte zarośla w piętrze kosówki Tatr, Karkonoszy, Babiej Góry i Bieszczadów. Z jej młodych pędów i igieł destyluje się olejek kosodrzewinowy — jeden z najbardziej cenionych olejków iglastych, o silniejszym i „ostrzejszym” działaniu niż olejek ze sosny zwyczajnej. Jest podstawą inhalacji, maści rozgrzewających, kąpieli leczniczych i syropów na kaszel. W Polsce gatunek objęty ochroną, więc surowiec pozyskuje się wyłącznie z upraw, plantacji i legalnych źródeł — nie z górskich zarośli. Ma też ogromne znaczenie przyrodnicze: chroni stoki przed lawinami i erozją.

Wygląd

Krzew lub niskie drzewko iglaste wysokości 1–3 m (rzadko do 5 m), o pokroju płożącym lub podnoszącym się: pnie i konary łukowato wyginają się przy ziemi i dopiero końcami wznoszą ku górze, przez co roślina tworzy zwarte, przylegające do stoku kobierce. Kora szarobrunatna, łuszcząca się drobnymi płatkami, na młodych pędach gładka, zielonkawa. Igły zebrane po 2 w krótkopędzie (cecha rodzaju Pinus), długości 3–8 cm, sztywne, ciemnozielone, na przekroju półkoliste, lekko skręcone, ostro zakończone, gęsto skupione na końcach pędów; utrzymują się na gałęzi 5–10 lat. Kwiatostany męskie to żółte, jajowate „kotki” u nasady tegorocznych pędów; żeńskie — drobne, czerwonawe szyszeczki na szczytach pędów. Owoc to szyszka jajowato-stożkowata, długości 2–6 cm, początkowo zielona, dojrzała brunatna, siedząca lub prawie siedząca, ustawiona prostopadle do pędu, o tarczkach łusek płaskich lub lekko wypukłych z ciemną obwódką wokół pępka. Nasiona drobne, ze skrzydełkiem. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony, doskonale wiążący rumosz skalny.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek górski, tworzący własne piętro roślinne — piętro kosówki (ok. 1250–1800 m n.p.m.). Występuje w Tatrach, Karkonoszach, na Babiej Górze, w Bieszczadach (płaty na połoninach), na Pilsku i w Gorcach; wysadzana też na wydmach nadmorskich i hałdach. Rośnie na stromych stokach, w żlebach, na rumoszu skalnym, torfowiskach wysokich (odmiana błotna) i w miejscach silnie eksponowanych na wiatr i lawiny. Poza Polską — Alpy, Karpaty, Bałkany. Surowiec zielarski dla polskiego rynku pochodzi z upraw i plantacji krajowych oraz z importu z Bałkanów i Alp.

Warunki

Stanowisko w pełnym słońcu, otwarte, znoszące silny wiatr i okap śnieżny. Gleba uboga, przepuszczalna, kamienista, płytka, także torfowa; roślina toleruje skrajnie ubogie podłoża, ale nie znosi zastoiska wody przy gruncie ciężkim. Odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH 4,0–6,5), na podłożach wapiennych rośnie słabiej. Mrozoodporność skrajna — wytrzymuje poniżej −40 °C, przystosowana do przygniatania przez śnieg. Rośnie bardzo wolno. NIE zbierać ze stanowisk naturalnych w górach: gatunek jest w Polsce objęty ochroną, a zarośla kosówki leżą w większości w granicach parków narodowych, gdzie zbiór jest zabroniony i karalny. Zbiór dozwolony wyłącznie z własnych nasadzeń ogrodowych lub z upraw plantacyjnych, ewentualnie z legalnych cięć pielęgnacyjnych za zgodą właściciela.

Surowiec

młode pędy z igłami — tzw. szczyty pędów (Pini mugo turiones), igły (Pini mugo folium), olejek eteryczny destylowany z pędów i igieł (Pini pumilionis aetheroleum), szyszki niedojrzałe (na syrop), żywica. Uwaga: w Polsce gatunek chroniony — surowiec wyłącznie z upraw i legalnego obrotu.

Termin zbioru

Młode pędy („świeczki”) — od maja do czerwca, gdy tegoroczne przyrosty są jeszcze jasnozielone, miękkie i łatwo łamią się w palcach; to najbogatszy w olejek i witaminę C etap. Zbiera się je rano, po obeschnięciu rosy, ucinając sekatorem, nigdy nie ogałacając całego krzewu ani nie usuwając pędu szczytowego. Igły — właściwie przez cały rok, ale najlepiej późną jesienią i zimą (listopad–luty), gdy zawartość olejku w igłach jest wysoka, a pęd zdrewniały. Szyszki niedojrzałe (zielone, dające się przekroić nożem) — czerwiec–lipiec, na syrop i nalewkę. Żywica — z naturalnych wycieków, przez cały sezon wegetacyjny; nie nacinać kory. Olejek destyluje się ze świeżego, nieprzesuszonego materiału, najlepiej w ciągu 24–48 godzin od ścięcia.

Skład chemiczny

Pędy i igły: olejek eteryczny (główny nośnik działania) o składzie zdominowanym przez monoterpeny — α-pinen, β-pinen, Δ3-karen, limonen, β-felandren, kamfen, mircen — oraz estry, m.in. octan bornylu, któremu olejek zawdzięcza charakterystyczną, balsamiczno-żywiczną nutę; ponadto seskwiterpeny. Poza olejkiem: żywice i kwasy żywiczne (abietynowy i pokrewne), garbniki, gorycze, flawonoidy, witamina C (w młodych pędach znaczna), prowitamina A, sole mineralne. Olejek kosodrzewinowy jest bogatszy w estry i uznawany za łagodniejszy dla skóry, a jednocześnie silniej wykrztuśny niż olejek sosnowy — dlatego to on trafia do farmakopealnych preparatów inhalacyjnych.

Właściwości

• Wykrztuśnie i sekretolitycznie — olejek wydzielany częściowo przez płuca drażni delikatnie nabłonek dróg oddechowych, upłynnia gęstą wydzielinę i ułatwia jej odkrztuszanie; stąd zastosowanie w nieżytach oskrzeli, zapaleniu zatok, przewlekłym kaszlu palacza i infekcjach górnych dróg oddechowych. Przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (działanie antyseptyczne pary olejku — stąd tradycja inhalacji i „lasu w pokoju”). Zewnętrznie: rozgrzewająco, przekrwiennie i przeciwbólowo — składnik maści i olejków do nacierania przy bólach reumatycznych, mięśniowych, nerwobólach i przeziębieniach. Kąpiele z dodatkiem olejku lub wywaru z pędów działają odprężająco, poprawiają ukrwienie skóry i ułatwiają oddychanie. Napar z młodych pędów — łagodnie wykrztuśny, moczopędny i bogaty w witaminę C. Żywica działa ściągająco i przeciwzapalnie na skórę (dawne maści na trudno gojące się rany).

Zastosowanie

Inhalacja: 3–5 kropli olejku kosodrzewinowego na miskę gorącej (nie wrzącej) wody, wdychać parę pod ręcznikiem przez ok. 5–10 minut, 1–2 razy dziennie. Napar z pędów: 1–2 łyżki rozdrobnionych młodych pędów lub igieł na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — bez niego olejek ulatnia się), pić 2 razy dziennie, można z miodem. Syrop z młodych pędów: pędy przekładane warstwami cukru w słoju, odstawione na 3–4 tygodnie w ciepłe miejsce (lub krótko podgrzewane), przecedzone — po łyżce 2–3 razy dziennie na kaszel; dla dzieci powyżej 3. roku życia po łyżeczce. Kąpiel: garść pędów zalać litrem wrzątku, zaparzać 20 minut, wlać wywar do wanny; albo 5–10 kropli olejku wymieszać wcześniej z emulgatorem (mleko, śmietanka, olej) — olejku nigdy nie wkraplać wprost do wody, bo nie rozpuści się i podrażni skórę. Nacieranie: olejek zawsze rozcieńczony w oleju bazowym, ok. 2–3% (kilka kropli na łyżkę oleju), wcierać w klatkę piersiową lub bolące stawy. Olejku nie stosować doustnie bez wskazań i nadzoru.

Uwagi dla zielarza

Pędy suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek, a to on jest tu całym sensem surowca. Susz przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach; papierowe torebki nie nadają się, bo olejek przenika i ucieka. Prawidłowo wysuszony surowiec zachowuje wyraźny, żywiczno-balsamiczny zapach po roztarciu w palcach — jeśli pachnie tylko „sianem”, jest bezwartościowy. Olejek przechowywać w ciemnej butelce, szczelnie zamkniętej, w chłodzie; stary, utleniony olejek iglasty (zwietrzały, o kwaśnej, terpentynowej woni) silnie drażni skórę i nie wolno go używać do kąpieli ani nacierań — to najczęstsza przyczyna „uczulenia na kosodrzewinę”. Kupując olejek, sprawdź nazwę łacińską: Pinus mugo (lub Pinus pumilio) — pod nazwą „olejek sosnowy” sprzedaje się często olejek z Pinus sylvestris, tańszy i inny w działaniu. Dobrze łączy się z tymiankiem i podbiałem (mieszanki wykrztuśne), z eukaliptusem i miętą (inhalacje), z rozmarynem i jałowcem (maści rozgrzewające). Typowy błąd: zbiór w Tatrach lub Karkonoszach — jest to nielegalny zbiór gatunku chronionego na terenie parku narodowego; drugi błąd to obłamywanie pędu szczytowego, które nieodwracalnie deformuje wolno rosnący krzew. Kosodrzewinę można pomylić z sosną błotną (Pinus uliginosa, rosnącą na torfowiskach) i z licznymi mieszańcami — z punktu widzenia surowca różnice są niewielkie, ale sosna błotna jest równie ściśle chroniona.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem