Capsicum frutescens
Tropikalna papryka o drobnych, piekących owocach — surowiec kapsaicynowy stosowany zewnętrznie przy bólach mięśni, stawów i nerwobólach.
Papryka owocowa to gatunek z rodziny psiankowatych, dający drobne, wąskie, bardzo ostre owoce, znane w handlu jako chili, cayenne czy tabasco. Jej wartość zielarska opiera się na jednym związku — kapsaicynie, alkaloidzie odpowiedzialnym za piekący smak i za działanie lecznicze. Kapsaicyna pobudza, a przy dłuższym stosowaniu wyczerpuje zakończenia nerwów czuciowych, powodując miejscową analgezję: to podstawa plastrów rozgrzewających, maści przeciwbólowych i preparatów na neuropatię. Wewnętrznie owoc pobudza wydzielanie soków trawiennych i krążenie, ale jest silnie drażniący i nie nadaje się do samodzielnej terapii doustnej w dawkach większych niż kulinarne. To surowiec, z którym trzeba obchodzić się ostrożnie — łatwo o poparzenie skóry, oczu i śluzówek.
Krzewiasta bylina (w klimacie umiarkowanym uprawiana jako roślina jednoroczna) wysokości 0,5–1,5 m, w tropikach do 2 m i żyjąca kilka lat, o gęstym, silnie rozgałęzionym pokroju i drewniejącej u nasady łodydze. Łodyga wzniesiona, obła do kanciastej, zielona, w węzłach zgrubiała, naga lub słabo owłosiona. Liście skrętoległe, ogonkowe, jajowate do jajowatolancetowatych, długości 3–8 cm, całobrzegie, na szczycie zaostrzone, o użyłkowaniu pierzastym, ciemnozielone, nagie i lekko połyskujące. Kwiaty w węzłach, wyrastające najczęściej PO DWA lub kilka z jednego węzła (cecha diagnostyczna odróżniająca C. frutescens od papryki rocznej C. annuum, u której kwiat jest pojedynczy), na wzniesionych, sztywnych szypułkach; korona kółkowata, pięciokrotna, zielonkawobiała do żółtozielonej, bez ciemniejszych plam u nasady płatków; pręciki z niebieskofioletowymi lub sinymi pylnikami. Owoc to wąska, wydłużona, stożkowata jagoda długości 1–3 cm, wzniesiona i STERCZĄCA ku górze (u papryki rocznej owoc zwykle zwisa — druga cecha diagnostyczna), w dojrzałości jaskrawoczerwona, pomarańczowa lub żółta, o cienkiej, błyszczącej skórce i cienkiej ścianie; wewnątrz nieliczne komory z płaskimi, żółtawymi, nerkowatymi nasionami przyrośniętymi do gąbczastego łożyska. Najwięcej kapsaicyny zawiera właśnie białe łożysko i przegrody wewnętrzne, a nie sam miąższ ani nasiona (powszechny błąd). Korzeń palowy z licznymi korzeniami bocznymi, płytki.
Gatunek obcy florze Polski. Pochodzi z tropikalnej Ameryki (Amazonia, Ameryka Środkowa, Karaiby), gdzie rośnie dziko i zdziczale w widnych lasach, zaroślach, na przydrożach i przy siedliskach ludzkich. Uprawiany w całej strefie tropikalnej i subtropikalnej: Indie (główny producent surowca), Chiny, Tajlandia, Wietnam, Meksyk, Nigeria, Etiopia, Karaiby, południe USA (Luizjana — odmiana Tabasco). W Polsce nie występuje w naturze; uprawiany bywa amatorsko z rozsady, jako roślina jednoroczna w gruncie (w cieplejszych latach), w tunelu, szklarni lub na parapecie — daje wtedy plon owoców, choć mniejszy i mniej ostry niż w tropikach. Surowiec zielarski (owoc, oleożywica) sprowadzany jest głównie z Indii, Chin i Afryki Wschodniej.
Stanowisko w pełnym słońcu, bardzo ciepłe i osłonięte — kapsaicyna gromadzi się tym obficiej, im cieplej, więcej światła i im większy stres suszy w fazie owocowania (papryka „hodowana w rozpieszczeniu” jest łagodna). Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 6,0–7,0); nie znosi zastoisk wody ani gleb zbitych. Wymaga temperatury 20–30 °C, kiełkowanie nasion dopiero powyżej 20 °C (najlepiej 25–28 °C). NIEMROZOODPORNA — ginie przy pierwszym przymrozku, uszkodzenia już poniżej 10 °C; w Polsce uprawiana wyłącznie jako roślina jednoroczna albo zimowana w domu w temperaturze minimum 12–15 °C przy dobrym świetle (możliwa jest wtedy uprawa wieloletnia, bo w naturze to bylina). Wysiew na rozsadę w lutym–marcu, wysadzanie do gruntu po 15 maja. Nie zbierać owoców z roślin ozdobnych o nieznanym pochodzeniu ani z upraw przy ruchliwych drogach; przy zakupie surowca sproszkowanego zwracać uwagę na jakość — mielona papryka bywa zanieczyszczona aflatoksynami i fałszowana barwnikami (był to przedmiot skandali z barwnikiem Sudan I).
owoc — dojrzała jagoda (Capsici fructus, Capsici fructus acer); pozyskiwane z niego oleożywica (Capsici oleoresina) i kapsaicyna (Capsaicinum) — surowce do preparatów zewnętrznych
Owoc — zbiór w pełni dojrzałości, gdy owoc jest w pełni wybarwiony (czerwony, pomarańczowy lub żółty, zależnie od odmiany), jędrny i błyszczący; wtedy zawartość kapsaicyny i karotenoidów jest najwyższa. W Polsce (uprawa amatorska) przypada to na sierpień–październik, do pierwszych przymrozków; w tropikach zbiór jest ciągły, przez cały rok, w kilku rzutach. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, ścinając owoce z szypułką (odrywane owoce łatwiej gniją). ZAWSZE W RĘKAWICACH — sok z owoców przenika przez skórę palców i utrzymuje się na nich godzinami. Owoce zielone, niedojrzałe, są znacznie uboższe w kapsaicynę i nie nadają się na surowiec leczniczy. Liście i kwiaty nie są surowcem.
Kapsaicynoidy (frakcja czynna, do kilku procent w suchym owocu, zależnie od odmiany i warunków uprawy — u C. frutescens znacznie więcej niż u papryki słodkiej, która jest ich praktycznie pozbawiona): kapsaicyna (składnik dominujący), dihydrokapsaicyna, nordihydrokapsaicyna, homokapsaicyna, homodihydrokapsaicyna. Ich stężenie wyraża się umownie w skali Scoville'a. Karotenoidy — kapsantyna, kapsorubina, β-karoten, zeaksantyna, kryptoksantyna (nadają barwę i działają przeciwutleniająco). Ponadto: bardzo wysoka zawartość witaminy C w świeżym owocu (traconej przy suszeniu i obróbce), witaminy A, E i z grupy B, flawonoidy (kwercetyna, luteolina), steroidowe saponiny (kapsycydyny), olejek eteryczny w niewielkiej ilości, olej tłuszczowy w nasionach, sole mineralne. Praktycznie istotne: kapsaicynoidy są ROZPUSZCZALNE W TŁUSZCZACH I ALKOHOLU, a nierozpuszczalne w wodzie — z tego wynika sposób sporządzania preparatów i sposób łagodzenia poparzenia.
Podstawą jest stosowanie ZEWNĘTRZNE. Nalewka/wyciąg (do wcierań i jako baza do maści): 1 część rozdrobnionych suszonych owoców na 5–10 części alkoholu 70–90%, macerować 2–3 tygodnie, wstrząsając, przecedzić przez gęste sito. Do wcierań rozcieńczać: 1 część nalewki na 3–5 części spirytusu lub oleju. Wcierać cienką warstwą w bolące miejsce 1–2 razy dziennie, w rękawicach, nigdy więcej niż na dłoń powierzchni; przed pierwszym zastosowaniem przetestować na małym fragmencie skóry. Macerat olejowy: 1 łyżka rozdrobnionych owoców na 100 ml oleju (oliwa, olej słonecznikowy), ogrzewać w łaźni wodnej w ok. 50–60 °C przez 1–2 godziny lub macerować 2 tygodnie w cieple; przecedzić. Maść rozgrzewająca: macerat olejowy zagęszczony woskiem pszczelim (ok. 1 część wosku na 5 części oleju). Gotowe preparaty apteczne: plastry rozgrzewające i maści z oleożywicą lub kapsaicyną, a przy bólach neuropatycznych — plastry z wysokim stężeniem kapsaicyny (8%), zakładane wyłącznie przez personel medyczny. Wewnętrznie: wyłącznie w dawkach przyprawowych — szczypta sproszkowanego owocu do potrawy, jako środek pobudzający trawienie; w praktyce zielarskiej sproszkowana papryka bywa dodawana w małej ilości (na czubku noża) do mieszanek i nalewek wzmacniających krążenie. NIE stosować doustnie nalewki ani stężonych preparatów kapsaicynowych — działają silnie drażniąco. Po każdym kontakcie z surowcem umyć ręce mydłem i oliwą (nie samą wodą — kapsaicyna nie rozpuszcza się w wodzie). Przy poparzeniu jamy ustnej: mleko, jogurt, śmietana lub olej — kazeina i tłuszcz wiążą kapsaicynę; woda i piwo pogarszają sytuację, rozprowadzając ją.
Owoce suszyć w całości lub przekrojone wzdłuż, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 45–50 °C; kapsaicyna jest termostabilna i suszenia się nie boi, ale karotenoidy i witamina C degradują w wyższej temperaturze i na świetle — susz przechowywany w słońcu blaknie do brunatnego. Dobry surowiec jest jaskrawoczerwony, błyszczący, kruchy, o silnie drażniącym zapachu (przy mieleniu wywołuje kaszel — to praktyczny wskaźnik mocy). Mielić w młynku pod wyciągiem lub na zewnątrz, w masce i okularach: pył kapsaicynowy jest w istocie gazem pieprzowym domowej roboty i potrafi na wiele minut wyłączyć z pracy. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach; owoce w całości trzymają moc znacznie dłużej niż sproszkowane. NAJWAŻNIEJSZE OSTRZEŻENIE WARSZTATOWE: kapsaicyna nie zmywa się wodą. Pracować w rękawicach nitrylowych, nie dotykać twarzy, oczu ani okolic intymnych — zanieczyszczone palce potrafią wywołać poparzenie oka jeszcze wiele godzin po pracy z surowcem; do zmywania używać mydła i oleju albo alkoholu, potem wody. Nie kroić papryki na tej samej desce co inne zioła — smak i drażniące działanie przechodzą na wszystko; osobny młynek, osobna deska, osobny słój. Nalewka nawet mocno rozcieńczona bywa nie do zniesienia na skórze wrażliwej — zawsze zaczynać od próby. Papryka dobrze łączy się w preparatach rozgrzewających z imbirem, gorczycą i kamforą, a wewnętrznie (w dawkach śladowych) z krwawnikiem i cynamonem. Rozróżnianie gatunków (istotne przy zakupie): C. annuum — papryka roczna, kwiat pojedynczy w węźle, biała korona, owoc zwykle zwisający, duża zmienność ostrości (od słodkiej po ostre odmiany); C. frutescens — kwiaty po 2–3 w węźle, korona zielonkawa, owoce drobne, sterczące ku górze, bardzo ostre (Tabasco); C. chinense (habanero, naga) — kwiaty po kilka, wyraźne przewężenie kielicha, owoce pomarszczone i najbardziej piekące na świecie; C. baccatum — z żółtozielonymi plamami u nasady płatków korony. W surowcu handlowym „cayenne” i „chili” to nazwy zbiorcze i mogą kryć różne gatunki — kupować od pewnego dostawcy, z deklaracją ostrości (SHU) i badaniem na aflatoksyny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.