Potentilla erecta
Bylina o czterech płatkach kwiatu i czerwieniejącym na powietrzu kłączu — najsilniejszy krajowy surowiec garbnikowy.
Kurze ziele to najmocniejszy garbnikowy surowiec polskiej flory: zawartość garbników w kłączu przewyższa dąb, a działanie ściągające jest szybkie i pewne. Rozpoznaje się je po nietypowym dla różowatych kwiecie o czterech żółtych płatkach — pozostałe pięcierniki mają pięć. Kłącze przełamane świeżo szybko czerwienieje na powietrzu, co jest cechą rozpoznawczą surowca. W ziołolecznictwie to podstawowy lek przy ostrych biegunkach, nieżytach jelit oraz do płukanek przy zapaleniach jamy ustnej i dziąseł. Dawniej zbierany masowo — dziś w wielu rejonach przetrzebiony, warto zbierać oszczędnie.
Bylina wysokości 10–30 cm o wzniesionych lub podnoszących się, cienkich, rozgałęzionych łodygach — nie tworzy rozłogów zakorzeniających się w węzłach. Liście łodygowe siedzące, dłoniasto 3-listkowe, ale z dwoma dużymi, głęboko wcinanymi przylistkami u nasady, przez co wyglądają na 5-listkowe; listki klinowate, ostro piłkowane w górnej części, użyłkowanie pierzaste. Liście odziomkowe długoogonkowe, 3–5-listkowe, zwykle zamierają w czasie kwitnienia. Kwiaty pojedyncze na długich szypułkach, wyrastające z kątów liści, o CZTERECH złocistożółtych płatkach (cecha diagnostyczna — jedyny krajowy pięciornik czteropłatkowy), średnicy około 1 cm, z kieliszkiem czterolistkowym pod kielichem. Owoc — rozłupnia z licznych niełupek. Kłącze grube, zdrewniałe, nieregularnie zgrubiałe i guzowate, długości 2–7 cm, z zewnątrz ciemnobrunatne, w świeżym przełamaniu jasne, szybko czerwieniejące i brunatniejące na powietrzu.
W Polsce pospolity na całym niżu i w górach po piętro kosówki. Rośnie na ubogich, kwaśnych glebach: na wrzosowiskach, murawach bliźniczkowych, na skrajach borów sosnowych i świerkowych, na wilgotnych łąkach, torfowiskach przejściowych, w widnych zaroślach i na polanach śródleśnych. Wskaźnik gleb kwaśnych i ubogich.
Stanowisko słoneczne lub półcieniste. Gleba uboga, piaszczysta lub torfiasta, kwaśna (pH 4,0–6,0) — na glebach żyznych i wapiennych nie rośnie. Wilgotność od suchej po wilgotną, byle podłoże było kwaśne. Pełna mrozoodporność. Nie zbierać z poboczy, z terenów użytkowanych rolniczo ani z rezerwatów; nie wykopywać całych płatów — zostawiać większość osobników w płacie, bo gatunek wolno się odnawia z nasion.
kłącze (Tormentillae rhizoma), rzadziej ziele (Tormentillae herba)
Kłącze — wczesną wiosną (marzec–kwiecień, przed rozwojem liści) lub jesienią (wrzesień–październik, po zaschnięciu części nadziemnych), gdy zawartość garbników jest najwyższa; wykopywać widłami lub motyczką, otrząsnąć z ziemi, obciąć korzenie i pędy, opłukać krótko w zimnej wodzie. Ziele — w pełni kwitnienia (czerwiec–sierpień), w suchy dzień; surowiec o działaniu wyraźnie słabszym od kłącza.
Garbniki skondensowane (katechinowe) i hydrolizujące — zawartość w kłączu bardzo wysoka, najwyższa spośród krajowych surowców garbnikowych. Ponadto tormentol (tormentozyd), kwas elagowy i galusowy, katechiny, procyjanidyny, triterpeny (kwas tormentozydowy, chinowilan), flawonoidy, czerwony barwnik tormentylowy powstający przy utlenianiu, żywice, śluzy, skrobia.
Odwar: 1 łyżeczka rozdrobnionego kłącza na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić. Przy biegunce pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie, do ustąpienia objawów — nie stosować dłużej niż kilka dni bez przerwy. Do płukanek jamy ustnej i gardła: 2 łyżki kłącza na 2 szklanki wody, gotować 10 minut, płukać kilka razy dziennie. Nalewka (tinctura tormentillae): rozdrobnione kłącze zalać alkoholem 40–60%, macerować 2–3 tygodnie; stosować rozcieńczoną do pędzlowania dziąseł i błon śluzowych oraz doustnie kilkanaście kropli na wodę. Przymoczki i okłady z odwaru na stany zapalne skóry.
Kłącze suszyć w temperaturze do 45–50 °C, w przewiewie; grubsze sztuki przekroić wzdłuż, aby nie zapleśniały w środku. Dobry surowiec jest twardy, łamie się z trudem, a jego przełam jest ceglastoczerwony do brunatnoczerwonego — to znak wysokiej zawartości garbników; surowiec szarawy i miękki jest bezwartościowy. Smak wyraźnie cierpki, ściągający, wręcz drętwiący język. Przechowywać do 2–3 lat w szczelnym naczyniu, chroniąc przed wilgocią. Mieszanki: z borówką czernicą i rumiankiem (biegunka), z szałwią i rumiankiem (płukanki), z krwawnikiem (krwawienia). Typowe błędy: (1) zbieranie ziela zamiast kłącza — działanie kilkukrotnie słabsze; (2) mylenie z pięciornikiem rozłogowym i gęsim — kurze ziele ma cztery płatki i nie tworzy zakorzeniających się rozłogów; (3) parzenie zamiast gotowania — garbniki wymagają odwaru, napar wyciąga ich za mało.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.