Senna alexandrina
Afrykańsko-indyjski krzew, którego liście i strąki są najsilniejszym powszechnie dostępnym surowcem przeczyszczającym o działaniu drażniącym jelito grube.
Senes to krzew z rodziny bobowatych, uprawiany w Egipcie, Sudanie i Indiach, którego liście (folium) i strąki (fructus) stanowią klasyczny surowiec przeczyszczający, obecny w farmakopeach od stuleci. Działa dzięki glikozydom antranoidowym — sennozydom — które dopiero w jelicie grubym są uwalniane przez bakterie jelitowe i pobudzają perystaltykę. Skutek pojawia się dopiero po 8–12 godzinach, dlatego surowiec przyjmuje się na noc. To jednocześnie najbardziej nadużywane zioło w polskich domach: senes jest podstawą większości „herbatek oczyszczających” i „odchudzających”, a przewlekłe stosowanie prowadzi do uzależnienia jelita i utraty potasu. Stosować wyłącznie krótkotrwale i doraźnie.
Krzew wysokości 0,5–2 m, o wzniesionych, jasnozielonych, później drewniejących pędach. Liście złożone parzystopierzasto, o 4–8 parach listków; listki lancetowate do wąskojajowatych, długości 2–5 cm, o brzegu całym, wierzchołku ostro zakończonym, nasadzie nieco skośnej (asymetrycznej — cecha diagnostyczna), obustronnie szarozielone, cienkie, o wyraźnym nerwie środkowym i delikatnej nerwacji pierzastej; ulistnienie skrętoległe. Kwiaty żółte, pięciopłatkowe, o płatkach z ciemniejszym unerwieniem, zebrane w wyprostowane grona wyrastające z kątów liści. Owocem jest spłaszczony, błoniasty, szerokolancetowaty strąk długości 4–7 cm i szerokości 2–2,5 cm, lekko wygięty, zielonkawobrunatny do ciemnobrunatnego, zawierający 5–8 płaskich, sercowatych nasion; nad każdym nasieniem widoczne charakterystyczne wybrzuszenie. Korzeń palowy, głęboko sięgający, dostosowany do klimatu suchego.
Gatunek nie występuje w Polsce. Pochodzi z suchych, gorących obszarów północno-wschodniej Afryki i Półwyspu Arabskiego; rośnie na pustynnych i półpustynnych terenach, na piaszczystych glebach, w dolinach rzek. Uprawiany na dużą skalę w Sudanie i Egipcie (odmiana zwana aleksandryjską, o strąkach szerszych) oraz w południowych Indiach, w rejonie Tinnevelly/Tirunelveli (odmiana indyjska, o strąkach węższych i węższych listkach). Surowiec sprowadzany jest głównie z Indii i Egiptu i występuje w aptekach zarówno luzem, jak i w gotowych preparatach.
Roślina klimatu gorącego i suchego. Wymaga stanowiska pełnosłonecznego, gleby lekkiej, piaszczystej lub piaszczysto-gliniastej, dobrze przepuszczalnej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 7,0–8,5). Znosi suszę i wysokie temperatury; nie znosi przelania i zastoisk wody. Całkowicie nieodporna na mróz — w Polsce nie jest uprawiana i nie da się jej wyprowadzić w gruncie. Surowca się u nas nie zbiera; kupować wyłącznie z apteki lub od sprawdzonego dostawcy, z deklaracją zawartości sennozydów — susz o nieznanej mocy jest przy tym gatunku realnym problemem, bo od zawartości sennozydów zależy siła działania.
liść (Sennae folium) i owoc — strąk (Sennae fructus acutifoliae / Sennae fructus angustifoliae)
Liście zbiera się w okresie kwitnienia i owocowania (w Indiach dwa–trzy pokosy w sezonie: sierpień–wrzesień i luty–marzec), ścinając ulistnione pędy i susząc je szybko na słońcu lub w suszarniach; liście muszą zachować zieloną barwę. Strąki zbiera się po dojrzeniu, gdy zżółkną i zbrunatnieją, ale przed wysypaniem nasion; suszy się je na słońcu. Zawartość sennozydów jest najwyższa w surowcu zebranym w pełni rozwoju i szybko wysuszonym — przesuszanie w wysokiej temperaturze i długie leżakowanie ją obniżają. Polski zielarz nie prowadzi zbioru.
Glikozydy antranoidowe (antrachinonowe): sennozydy A, B, C i D — dimeryczne glikozydy reiny i aloe-emodyny, będące właściwymi związkami czynnymi; ponadto wolne antrachinony (reina, aloe-emodyna, emodyna) w małych ilościach, glikozydy naftalenowe (tinnewelina, sześcioglukozyd 6-hydroksymuzyzyny), flawonoidy (kemferol, izoramnetyna), śluzy, garbniki i kwasy organiczne. Strąki zawierają zwykle więcej sennozydów niż liście i działają nieco łagodniej dla żołądka, dlatego bywają preferowane. Farmakopealne wymagania dotyczą minimalnej zawartości sennozydów wyrażonej jako sennozyd B.
Stosować wyłącznie doraźnie, przy zaparciu, i nie dłużej niż 1–2 tygodnie. Napar: ok. 1 łyżeczka liści lub 1–2 g strąków na szklankę ciepłej (nie wrzącej) wody, macerować 6–12 godzin, przecedzić — maceracja na zimno wypłukuje mniej żywic i mocniej ogranicza kolki niż napar na wrzątku. Pić jednorazowo wieczorem, przed snem; działanie wystąpi rano. Bezpieczniej sięgać po standaryzowane preparaty apteczne z określoną zawartością sennozydów, bo dawka surowca ciętego jest nieprzewidywalna. Zasada nadrzędna: stosować najmniejszą dawkę dającą miękki stolec, nie zwiększać jej „bo nie działa”. Przy zaparciu przewlekłym podstawą leczenia jest błonnik, woda i ruch, a nie senes — regularne używanie prowadzi do jelita leniwego i pogłębia problem, z którym się zaczynało.
Dobry surowiec liściowy jest szarozielony, kruchy, o słabym, charakterystycznym zapachu i gorzkawo-mdłym smaku; liście brunatne, wyblakłe lub zaduszone są bezwartościowe. Strąki dobrej jakości są całe, płaskie, jasnobrunatne, z wyczuwalnymi nasionami. Przechowywać w szczelnym pojemniku, w ciemności, do 2 lat — sennozydy rozkładają się pod wpływem światła i wilgoci. Maceracja na zimno zamiast wrzątku to najprostszy sposób ograniczenia bolesnych skurczów. W mieszankach senes łączy się z surowcami rozkurczowymi i wiatropędnymi (koper włoski, anyż, kminek, mięta) właśnie po to, by zmniejszyć kolki. Najczęstszy błąd, z jakim spotyka się zielarz: klient pijący „herbatkę oczyszczającą” z senesem codziennie od miesięcy — trzeba mu wprost powiedzieć, że to prowadzi do atonii jelita, hipokaliemii i przebarwienia śluzówki jelita (pseudomelanosis coli). Drugi błąd: podawanie dzieciom. Senes to lek, nie napój.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.