Panax ginseng
Najsłynniejszy adaptogen świata — korzeń dalekowschodniej byliny, tonizujący, pobudzający i wzmacniający, o wyraźnie rozgrzewającym charakterze.
Żeń-szeń właściwy to bylina lasów Mandżurii, Korei i rosyjskiego Dalekiego Wschodu, w naturze niemal wytępiona, a dziś pozyskiwana wyłącznie z upraw — głównie koreańskich i chińskich. Nazwa rodzajowa Panax pochodzi od greckiego „panakeia” — wszechlek, i dobrze oddaje status, jaki roślina ma w medycynie Wschodu od dwóch tysiącleci. Związkami czynnymi są ginsenozydy — saponiny triterpenowe o działaniu adaptogennym: zwiększają odporność organizmu na stres, poprawiają wydolność fizyczną i umysłową, wspierają odporność. W przeciwieństwie do gatunku amerykańskiego żeń-szeń właściwy uchodzi za surowiec „rozgrzewający” i wyraźnie pobudzający — to zioło dla wyczerpanego i wychłodzonego, nie dla nadpobudliwego. Ważna dla praktyki jest różnica między żeń-szeniem białym (suszonym) a czerwonym (parzonym przed suszeniem) — obróbka termiczna zmienia profil ginsenozydów i wzmacnia działanie surowca.
Bylina wysokości 30–60 cm, o pojedynczej, wzniesionej, nierozgałęzionej, zielonej lub czerwonawej łodydze zakończonej szczytowym okółkiem liści. Liście dłoniasto złożone, zebrane po 1–6 (u roślin dojrzałych zwykle 3–5) w jeden okółek na szczycie łodygi — liczba liści w okółku rośnie z wiekiem rośliny i jest w praktyce plantacyjnej wskaźnikiem dojrzałości. Każdy liść składa się z 3–5 listków; listek środkowy największy, dwa dolne wyraźnie mniejsze. Listki eliptyczne do odwrotnie jajowatych, długości 4–15 cm, o wierzchołku długo zaostrzonym, brzegu drobno piłkowanym, użyłkowaniu pierzastym, blaszce cienkiej, gładkiej, z rzadkimi szczecinkami na nerwach — u P. ginseng listki są węższe i wyraźnie mniej ogonkowe niż u gatunku amerykańskiego. Kwiatostan: pojedynczy, drobny, kulisty baldach na długiej szypule wyrastającej ze środka okółka liściowego, złożony z kilkunastu–kilkudziesięciu drobnych, niepozornych, białozielonkawych, pięciokrotnych kwiatów. Owoc — jaskrawoczerwony, spłaszczony, nerkowaty pestkowiec z 1–2 nasionami, zebrany w kulisty owocostan, bardzo dekoracyjny na tle zieleni runa. Organ podziemny — mięsisty, jasnożółtawy korzeń palowy, wrzecionowaty, zwykle rozwidlony na 2–3 grubsze odgałęzienia z licznymi cienkimi korzonkami, przez co przypomina ludzką sylwetkę (stąd chińska nazwa ren shen — „człowiek-korzeń”); w górnej części krótkie, zgrubiałe kłącze („szyjka”, lu tou) z wyraźnymi bliznami po opadłych łodygach — liczba blizn odpowiada liczbie przeżytych sezonów i jest podstawową cechą diagnostyczną przy ocenie wieku i autentyczności surowca.
Gatunek rodzimy dla cienistych, wilgotnych lasów mieszanych Mandżurii (północno-wschodnie Chiny — Jilin, Liaoning, Heilongjiang), Półwyspu Koreańskiego i rosyjskiego Kraju Nadmorskiego. Rośnie w runie lasów cedrowo-liściastych, na glebach próchnicznych, w głębokim cieniu, na zboczach o wystawie północnej. W naturze jest dziś gatunkiem skrajnie rzadkim i zagrożonym — dziki korzeń („shan shen”) osiąga na rynku azjatyckim ceny liczone w dziesiątkach tysięcy dolarów, a jego pozyskiwanie jest w Rosji i Chinach ściśle reglamentowane. Cała podaż handlowa pochodzi z uprawy: Korea Południowa (region Geumsan — najbardziej ceniony żeń-szeń czerwony), Chiny (Jilin) i w mniejszym stopniu Rosja, Kanada i Japonia. W Polsce nie występuje dziko; sporadycznie uprawiany w kolekcjach i przez pasjonatów. Surowiec sprowadzany przez importerów suplementów, hurtownie ziół i sklepy z medycyną chińską.
Roślina cienistego lasu: wymaga silnego ocienienia rzędu 70–90% — na plantacjach uprawiana pod daszkami lub siatkami cieniującymi; w pełnym słońcu liście się przypalają. Gleba głęboka, próchniczna, przewiewna, luźna, dobrze zdrenowana, o odczynie lekko kwaśnym (pH ok. 5,0–6,5), zasobna w próchnicę; nie znosi gleb ciężkich, zbitych ani zastoiska wody — korzeń natychmiast gnije. Wilgotność stała i umiarkowana, bez skrajności. Mrozoodporność dobra — gatunek pochodzi z klimatu kontynentalnego z ostrymi zimami i wymaga chłodnego okresu spoczynku; w Polsce zimuje bez trudu (strefy 3–7), więc pod względem klimatu uprawa jest możliwa, choć wymaga cierpliwości: korzeń nadaje się do zbioru dopiero po 4–6 latach, a roślina jest bardzo podatna na choroby grzybowe i na „zmęczenie gleby” — na tym samym stanowisku nie sadzi się jej przez wiele lat. Nie zbierać korzeni z terenów zanieczyszczonych; przy zakupie surowca importowanego zwracać uwagę na badania na pozostałości pestycydów — plantacje żeń-szenia bywają intensywnie chronione chemicznie, a wieloletni korzeń kumuluje pozostałości i metale ciężkie.
korzeń (Ginseng radix, Panacis ginseng radix, chiń. ren shen). Dwie postacie handlowe różniące się obróbką: żeń-szeń biały — korzeń obrany i wysuszony, łagodniejszy; żeń-szeń czerwony (hongsam) — korzeń parzony parą wodną przed suszeniem, twardy, szklisty, rogowaty, o silniejszym działaniu i zmienionym profilu ginsenozydów. W handlu także plastry, proszek, nalewki i ekstrakty standaryzowane na ginsenozydy.
Korzeń — zbierany jesienią (wrzesień–październik), po zżółknięciu i zamarciu części nadziemnej, gdy roślina odłożyła zapasy w korzeniu, a zawartość ginsenozydów jest najwyższa. Wiek: nie wcześniej niż w 4. roku uprawy; standardem dla żeń-szenia czerwonego jest korzeń 6-letni — to on ma najlepszy stosunek masy do zawartości związków czynnych, a korzenie starsze zaczynają drewnieć i pustoszeć w środku. Kopie się ręcznie, z najwyższą ostrożnością, tak by nie oberwać cienkich korzeni bocznych ani szyjki z bliznami — nienaruszony, „pełny” kształt korzenia decyduje o klasie i cenie. Po wykopaniu: żeń-szeń biały powstaje przez oczyszczenie, obranie cienkiej skórki i powolne wysuszenie; żeń-szeń czerwony przez parowanie nieobranego korzenia parą wodną (kilka godzin) i dopiero potem suszenie — parowanie karmelizuje cukry i przekształca ginsenozydy w formy mniej polarne (m.in. Rg3, Rg5, Rk1), dając twardy, rogowaty, czerwonobrunatny, półprzezroczysty korzeń. Nasiona zbiera się z czerwonych owoców latem; kiełkują dopiero po długiej, wielomiesięcznej stratyfikacji.
Saponiny triterpenowe zwane ginsenozydami — grupa decydująca o działaniu; opisano ich kilkadziesiąt, oznaczanych symbolami Rb1, Rb2, Rc, Rd, Re, Rf, Rg1, Rg2, Rg3 i dalszymi. Dzielą się na dwa główne typy strukturalne: protopanaksadiolowe (Rb1, Rb2, Rc, Rd — przypisuje się im działanie raczej uspokajające i ochronne) oraz protopanaksatriolowe (Rg1, Re, Rf — działanie raczej pobudzające); charakterystyczny dla gatunku jest ginsenozyd Rf, nieobecny w żeń-szeniu amerykańskim. Stosunek Rg1 do Rb1 jest u P. ginseng znacznie wyższy niż u P. quinquefolius i to tłumaczy jego bardziej pobudzający charakter. Obróbka na żeń-szeń czerwony generuje ginsenozydy „wtórne” — Rg3, Rg5, Rk1, Rh2 — nieobecne lub śladowe w korzeniu surowym; to chemiczna podstawa różnicy w sile działania. Ponadto korzeń zawiera: polisacharydy (frakcje panaksany o działaniu immunomodulującym i wpływie na glikemię), poliacetyleny (panaksynol, panaksydol), fitosterole, peptydy, olejek eteryczny w niewielkiej ilości, witaminy z grupy B i składniki mineralne.
Odwar / napar z plastrów: 1–3 g suszonego korzenia (kilka plastrów) na szklankę wody, gotować na małym ogniu 15–20 minut pod przykryciem lub zalać wrzątkiem w termosie i pić w ciągu dnia, dolewając wody, aż plastry przestaną dawać smak; plastry można potem zjeść. Proszek z korzenia: zwykle 1–2 g dziennie, popijany wodą. Nalewka: korzeń zalać alkoholem 40–60% w proporcji ok. 1:5, macerować 3–4 tygodnie, wytrząsając; stosować kroplowo, w wodzie, rano. Ekstrakty standaryzowane i kapsułki (najczęstsza forma na rynku) — stosować ściśle według zaleceń producenta, zwracając uwagę na deklarowaną zawartość ginsenozydów i na to, czy preparat jest z korzenia białego czy czerwonego. Zasady stosowania, które w praktyce decydują o powodzeniu: przyjmować RANO lub przed południem, NIGDY wieczorem — żeń-szeń właściwy realnie odbiera sen; efekt narasta stopniowo, przez 2–4 tygodnie; kuracje prowadzić cyklicznie — zwykle 4–8 tygodni stosowania, potem kilkutygodniowa przerwa; nie łączyć z kawą i innymi stymulantami w jednej porcji, bo sumujące się pobudzenie kończy się kołataniem serca i rozdrażnieniem. Zaczynać od dawek małych i obserwować reakcję — u części osób nawet niewielkie dawki wywołują nadpobudliwość i bezsenność.
Ocena surowca: dobry korzeń jest twardy, ciężki, o zachowanym kształcie z rozwidleniem i szyjką (lu tou) z wyraźnymi bliznami po łodygach — liczba blizn pozwala oszacować wiek; korzeń bez szyjki to surowiec o obniżonej wartości i utrudnionej weryfikacji. Żeń-szeń biały jest kremowożółty, matowy, o przełamie mączystym; czerwony — czerwonobrunatny, twardy, rogowaty, półprzezroczysty, o przełamie szklistym i lekko karmelowym zapachu. Smak: gorzkawy, potem słodkawy, z charakterystyczną, długo utrzymującą się nutą; surowiec bez goryczy i o mdłym, „pustym” smaku to najczęściej korzeń po ekstrakcji — bardzo częste oszustwo na rynku plastrów i sypkiego surowca. Korzeń lekki, gąbczasty, pusty w środku to sztuka przestarzała lub uszkodzona. Suszenie (przy uprawie własnej): powoli, w temperaturze do ok. 40 °C, przy dobrej wentylacji — pośpiech i wysoka temperatura powodują pękanie, zeszklenie i straty ginsenozydów; grube korzenie schną tygodniami. Przechowywanie: szczelnie, w ciemności i chłodzie — surowiec jest ulubionym celem owadów spichrzowych i pleśni; okresowo kontrolować, korzenie czerwone są znacznie trwalsze niż białe. Rozróżnianie gatunków: P. ginseng ma korzeń wrzecionowaty, rozwidlony, o działaniu rozgrzewającym; P. quinquefolius — jaśniejszy, słodszy, chłodzący; P. notoginseng — krótki, guzowaty, kamiennie twardy. Analitycznie: ginsenozyd Rf występuje w P. ginseng, a pseudoginsenozyd F11 w P. quinquefolius — to rozstrzygające markery. Nie mylić z żeń-szeniem syberyjskim (Eleutherococcus senticosus), który nie należy do rodzaju Panax i nie zawiera ginsenozydów. Mieszanki: łączyć z cytryńcem chińskim i różeńcem (wyczerpanie umysłowe), z astragalusem i lukrecją w recepturach azjatyckich; nie łączyć z surowcami silnie pobudzającymi. Uwaga na rynek: żeń-szeń jest jednym z najczęściej fałszowanych surowców świata — kupować od dostawców podających gatunek, kraj pochodzenia, wiek korzenia i postać (biały/czerwony).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.