Pimpinella anisum
Jednoroczna roślina baldaszkowata o owocach bogatych w anetol — klasyczny surowiec wykrztuśny i wiatropędny polskiego zielarstwa.
Anyż to jedna z najstarszych roślin przyprawowych i leczniczych, uprawiana w Polsce od średniowiecza, choć pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Surowcem są drobne, gruszkowate owoce (potocznie zwane nasionami), których charakterystyczny słodki zapach pochodzi od anetolu — dominującego składnika olejku eterycznego. W zielarstwie anyż zajmuje trwałe miejsce w dwóch rolach: jako środek wykrztuśny w mieszankach na kaszel oraz jako klasyczny corrigens, czyli składnik poprawiający smak i zapach gorzkich lub przykrych mieszanek. Działa też rozkurczowo i wiatropędnie, dlatego wchodzi w skład herbatek dla niemowląt i dzieci przy kolce. Anyżu gwiaździstego (Illicium verum) nie należy z nim mylić — to zupełnie inna roślina o podobnym zapachu.
Roślina jednoroczna wysokości 30–60 cm, o delikatnym pokroju. Łodyga wzniesiona, obła, drobno bruzdowana, w górnej części rozgałęziona, wewnątrz pusta, krótko owłosiona. Cechą charakterystyczną jest wyraźna różnorodność liści na jednej roślinie (heterofilia): liście odziomkowe długoogonkowe, pojedyncze, okrągławo-nerkowate lub sercowate, karbowano-ząbkowane; liście środkowe łodygi trójdzielne lub pierzasto wcinane; liście górne siedzące, drobne, pierzastodzielne o wąskich, nitkowatych odcinkach, osadzone na rozszerzonej pochwie obejmującej łodygę. Kwiatostan to baldach złożony o 7–15 promieniach, bez pokryw i zwykle bez pokrywek (albo z pojedynczą listkową pokrywką) — brak okrywy jest cechą diagnostyczną wobec innych baldaszkowatych. Kwiaty drobne, białe, pięciopłatkowe, płatki na szczycie wcięte i zagięte do wnętrza. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na dwie niełupki, długości 3–5 mm, jajowato-gruszkowata, szarozielona do szarobrunatnej, pokryta krótkimi, sztywnymi włoskami (chropowata w dotyku), z pięcioma jasnymi, niewyraźnymi żeberkami i często pozostałą szyjką słupka na szczycie; owoce nie rozpadają się łatwo na połówki i zwykle pozostają zrośnięte. Korzeń palowy, cienki, wrzecionowaty. Rozcierany owoc wydziela intensywny, słodki, charakterystyczny zapach anyżowy.
W Polsce nie występuje dziko — jest wyłącznie rośliną uprawną, wymagającą ciepła i długiego okresu wegetacji. Pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. W Polsce uprawiany na niewielką skalę w cieplejszych rejonach (Lubelszczyzna, Wyżyna Małopolska, Kujawy), w chłodne lata owoce nie dojrzewają. Surowiec handlowy sprowadzany głównie z Turcji, Egiptu, Syrii, Hiszpanii i krajów bałkańskich; olejek anyżowy — z Turcji i Chin (anyż gwiaździsty).
Stanowisko ciepłe, w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru, o długim okresie bezprzymrozkowym. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, ciepła, gliniasto-piaszczysta lub lessowa, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5), zasobna w wapń; nie znosi gleb ciężkich, zimnych, zlewnych i podmokłych. Roślina jednoroczna, nieodporna na mróz — wysiew wprost do gruntu w kwietniu, na stanowisko po roślinie okopowej na oborniku (nie na świeży obornik). Wymaga długiego, ciepłego lata — w chłodne sezony i na północy kraju owoce nie zdążą dojrzeć. Nie uprawiać ani nie zbierać przy drogach i na terenach przemysłowych; siewki są bardzo wrażliwe na zachwaszczenie i suszę.
owoc (Anisi fructus), olejek anyżowy (Anisi aetheroleum)
Owoce — od sierpnia do początku września, gdy owoce w baldachach głównych są już szarozielone i dojrzałe, a w baldachach bocznych dopiero zaczynają zmieniać barwę; zbiór przeprowadza się przed pełną dojrzałością wszystkich baldachów, bo dojrzałe owoce łatwo się osypują. Ścinać całe rośliny wczesnym rankiem, przy rosie (mniejsze osypywanie), wiązać w snopki i dosuszać pod zadaszeniem, po czym młócić i czyścić. Zbiór późny, po pełnym zbrunatnieniu, daje duże straty. Zielone części nie są surowcem.
Olejek eteryczny (w owocach zwykle 2–3%, w dobrych partiach do 6%), w którym dominuje trans-anetol (zwykle 80–95% olejku), a ponadto estragol (metylochawikol), anyżaldehyd, anyżoketon, pseudoizoeugenol i jego estry, γ-himachalen. Poza olejkiem: tłuszcze (olej tłusty), białka, cukry, kwasy fenolowe, flawonoidy (glikozydy kwercetyny i apigeniny), kumaryny, śluzy i sole mineralne. Zawartość olejku szybko spada w źle przechowywanym, zwłaszcza zmielonym surowcu.
Napar: 1–2 łyżeczki owoców na szklankę wrzątku — owoce koniecznie rozgnieść tuż przed zaparzeniem (całe, nieuszkodzone nie oddadzą olejku), parzyć 10–15 minut pod przykryciem. Pić 2–3 razy dziennie po posiłkach (wzdęcia, niestrawność) lub między posiłkami przy kaszlu, najlepiej z dodatkiem miodu. Dla niemowląt i małych dzieci — napar bardzo słaby, kilka łyżeczek dziennie, wyłącznie z rozgniecionych owoców, nigdy z olejku. Mieszanka wykrztuśna: anyż z kwiatem dziewanny, korzeniem prawoślazu i tymiankiem. Mieszanka wiatropędna: anyż z kminkiem, koprem włoskim i miętą (klasyczne „cztery owoce wiatropędne”). Nalewka anyżowa i wódki anyżowe — użytek kulinarny. Olejek anyżowy: wyłącznie w gotowych preparatach aptecznych i mocno rozcieńczony; nie stosować go doustnie na własną rękę, dawki mierzone są w kroplach i przekroczenie ich jest niebezpieczne.
Surowiec kupny jest w praktyce regułą — polska uprawa jest niepewna. Dobry surowiec: owoce jednolicie szarozielone do szarobrunatnych, chropowate, po roztarciu w palcach dające silny, słodki zapach anyżowy; brak zapachu lub zapach stęchły oznacza surowiec stary. Owoce ciemne, kruszące się w pył i zapiaszczone należy odrzucić. Nie kupować anyżu mielonego — olejek ulatnia się w ciągu tygodni; mielić lub rozgniatać dopiero przed użyciem, w moździerzu. Przechowywać do 2–3 lat w szczelnych, ciemnych słojach, w chłodzie; susz nie powinien leżeć w torebce papierowej. Suszenie własnego zbioru: całe rośliny w snopkach, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura wypędza olejek. Zawsze parzyć pod przykryciem — bez przykrycia olejek uchodzi z parą i napar traci działanie. Nie mylić z anyżem gwiaździstym (Illicium verum) — to owoc innej rośliny, o podobnym profilu zapachowym i podobnym działaniu, ale w handlu zdarzają się w nim domieszki trującego badianu japońskiego (Illicium anisatum), dlatego kupować tylko z pewnego źródła. Nie mylić owoców anyżu z owocami kminku (te są sierpowato wygięte, gładkie, o innym zapachu) ani kolendry (kuliste, gładkie). Anyż jest doskonałym corrigens — szczypta rozgniecionych owoców ratuje smak mieszanek z ziela piołunu, tysiącznika czy korzenia goryczki.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.