Viola × wittrockiana
Ogrodowy mieszaniec fiołków o dużych, aksamitnych kwiatach — roślina ozdobna i jadalna, nie surowiec farmakopealny; leczy fiołek trójbarwny, nie bratek.
Bratek ogrodowy to mieszaniec kilku gatunków fiołków (m.in. fiołka trójbarwnego, żółtego i ałtajskiego), wyhodowany w XIX wieku wyłącznie dla wielkich, barwnych kwiatów. Zielarz musi wiedzieć jedno: surowcem leczniczym jest ziele fiołka trójbarwnego (Violae tricoloris herba), a nie bratek ogrodowy. Selekcja na wielkość i barwę kwiatu prowadzona przez półtora wieku odbyła się kosztem zawartości związków czynnych — bratek zawiera te same grupy substancji, ale w ilościach zmiennych, nieprzewidywalnych i zwykle niższych, i nie jest surowcem farmakopealnym. Ma za to realne, uczciwe zastosowania: kwiaty są jadalne i stanowią klasyczny jadalny kwiat dekoracyjny, a roślina jest jedną z najważniejszych ozdobnych roślin wiosennych i jesiennych w Polsce.
Roślina zielna uprawiana jako dwuletnia (rzadziej jednoroczna), o wysokości 15–25 cm, o pokroju zwartym, kępiastym, silnie rozgałęzionym u nasady. Łodygi wzniesione lub podnoszące się, kanciaste, kruche, ulistnione na całej długości, nagie lub słabo owłosione. Liście skrętoległe, o kształcie zmiennym: dolne sercowato-jajowate, długoogonkowe, górne podłużnie jajowate do lancetowatych, o brzegu karbowanym lub grubo ząbkowanym; u nasady każdego liścia dwa duże, pierzastodzielne przylistki, w kształcie liścia — cecha rodzajowa fiołków. Kwiaty wyrastają pojedynczo na długich, zagiętych na szczycie szypułkach z kątów liści, są bardzo duże (5–10 cm średnicy — kilkukrotnie większe niż u fiołka trójbarwnego), grzbieciste, o pięciu aksamitnych, szeroko zachodzących na siebie płatkach; dolny płatek z ostrogą i wyraźnym, ciemnym „wzorkiem” (tzw. plamą lub twarzą — blotch) oraz miodnikowymi kreskami prowadzącymi owady; barwy skrajnie zmienne w zależności od odmiany: żółte, białe, granatowe, purpurowe, brązowe, dwu- i trójbarwne, także niemal czarne. Owoc — kulistojajowata torebka pękająca trzema klapami, wyrzucająca drobne nasiona. Organ podziemny: płytki, wiązkowy system korzeniowy, bez kłącza — roślina krótkowieczna.
Roślina o pochodzeniu wyłącznie ogrodowym — mieszaniec wyhodowany w uprawie, nie występujący dziko w przyrodzie. W Polsce uprawiana powszechnie: na rabatach, w skrzynkach balkonowych, w donicach, na klombach miejskich, jako roślina sezonowa (nasadzenia wiosenne i jesienne). Sporadycznie i przejściowo dziczeje w pobliżu ogrodów i na przydrożach, ale nie tworzy trwałych populacji i nie jest gatunkiem flory rodzimej. Jej dziko rosnącym odpowiednikiem i właściwym surowcem zielarskim jest fiołek trójbarwny (Viola tricolor), pospolity na polach, ugorach, przydrożach i suchych murawach całej Polski, oraz fiołek polny (Viola arvensis) — chwast pól uprawnych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego — w pełnym, upalnym słońcu kwiaty szybko przekwitają i roślina „wybija się w łodygę”, w półcieniu kwitnie dłużej. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale świeża, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–6,8); nie znosi podłoży ciężkich, zalewanych i przesuszonych. Wymaga regularnego podlewania i usuwania przekwitłych kwiatów — to najskuteczniejszy sposób przedłużenia kwitnienia. Mrozoodporność dobra jako rośliny dwuletniej: rozsada wysiana w lipcu i posadzona jesienią zimuje w gruncie pod okrywą (agrowłóknina, ściółka) i kwitnie od marca; silne mrozy bez śniegu oraz zimowe wysadzanie roślin przez mróz są głównym zagrożeniem. Jeśli kwiaty mają być jadalne: uprawiać wyłącznie bez środków ochrony roślin — bratki z centrów ogrodniczych i marketów są rutynowo traktowane insektycydami i regulatorami wzrostu i NIE nadają się do spożycia; nie zbierać też kwiatów z nasadzeń miejskich, rabat przy drogach i z klombów publicznych.
kwiat (Violae × wittrockianae flos) — surowiec jadalny i dekoracyjny; ziele bywa zbierane pomocniczo, ale NIE jest surowcem farmakopealnym. Roślina nie ma udokumentowanego, samodzielnego zastosowania leczniczego i nie zastępuje ziela fiołka trójbarwnego (Violae tricoloris herba), które jest właściwym surowcem tej grupy.
Kwiaty — przez cały okres kwitnienia (przy nasadzeniu jesiennym: marzec–maj i ponownie jesienią; przy wiosennym: maj–wrzesień). Zbierać w pełni rozwinięte, nieuszkodzone kwiaty, w suchy, słoneczny poranek, po obeschnięciu rosy — wtedy są najbardziej jędrne i najlepiej zachowują barwę. Do celów kulinarnych przerabiać lub używać w ciągu kilku godzin; do suszenia lub prasowania — natychmiast po zbiorze. Ziele (jeśli już zbierane pomocniczo): od maja do sierpnia, w pełni kwitnienia, ścinając nadziemne części pędów z liśćmi i kwiatami; pamiętając, że jest to surowiec o niepewnej i zmiennej zawartości związków czynnych. Kto chce mieć wartościowy surowiec zielarski, powinien zamiast bratka zebrać ziele fiołka trójbarwnego — od maja do sierpnia, w pełni kwitnienia, na miedzach, ugorach i suchych murawach.
Bratek ogrodowy zawiera te same grupy związków co fiołek trójbarwny, lecz w zawartości zmiennej, zależnej od odmiany i zwykle niższej, co jest bezpośrednim skutkiem wieloletniej selekcji na cechy ozdobne: flawonoidy (rutyna, witeksyna, orientyna, saponaryna), antocyjany płatków (nadające barwę, w odmianach ciemnych obfite), śluzy roślinne, saponiny, karotenoidy, kwasy fenolowe, niewielkie ilości pochodnych kwasu salicylowego (glikozyd salicylowy — związek, któremu przypisuje się „oczyszczające” działanie fiołka), garbniki, cyklotydy. Nie podaję zawartości procentowych, ponieważ dla mieszańca ogrodowego są one nieustalone i wahają się między odmianami — to jeden z głównych powodów, dla których bratek nie jest surowcem farmakopealnym: nie da się zapewnić powtarzalnej mocy surowca.
Zastosowanie kulinarne: świeże kwiaty do sałatek, kanapek, jako dekoracja tortów, deserów i napojów; kwiaty kandyzowane (płatki maczane w białku i cukrze, suszone); kostki lodu z zatopionym kwiatem; płatki zatapiane w galaretkach. Warunek bezwzględny: wyłącznie kwiaty z upraw bez środków ochrony roślin — bratki z marketu ogrodniczego nie nadają się do jedzenia. Ewentualny napar z kwiatów (1 łyżka świeżych lub suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut) jest napojem o ładnej barwie i łagodnym działaniu osłaniającym, ale nie należy traktować go jako środka leczniczego ani stosować w zastępstwie naparu z ziela fiołka trójbarwnego. Nie podaję dawek leczniczych bratka, ponieważ nie są ustalone i ich wymyślanie byłoby nierzetelne. Jeśli szukasz działania „oczyszczającego”, wykrztuśnego lub wspierającego leczenie trądziku — sięgnij po ziele fiołka trójbarwnego: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, kuracjami po 3–4 tygodnie; to surowiec sprawdzony, tani i łatwo dostępny.
Kwiaty do celów dekoracyjnych suszy się w prasie (między arkuszami bibuły, pod obciążeniem, 7–14 dni) — zachowują wtedy kształt i barwę i nadają się do dekoracji, świec, mydeł i papieru czerpanego. Suszenie w suszarce w temperaturze do 35–40 °C zachowuje barwę lepiej niż suszenie na powietrzu, ale kwiat się kurczy. Antocyjany płatków są nietrwałe: na świetle i w wysokiej temperaturze blakną, a w środowisku zasadowym zmieniają barwę na zielonkawą lub szarą — dlatego kandyzowane bratki przechowuje się w ciemności, a naparu nie zaparza się w naczyniach z sodą. Przechowywać w szczelnych, ciemnych opakowaniach; barwa i tak wyblaknie w ciągu roku. Najważniejsza uwaga warsztatowa: nie kupuj i nie zbieraj bratków ogrodowych jako surowca zielarskiego. Susz oferowany jako „bratek” w sklepach zielarskich to w rzeczywistości ziele fiołka trójbarwnego (Viola tricolor) — mylące nazewnictwo ludowe, w którym „bratek” bywa nazwą obu roślin, jest źródłem stałego zamieszania. Jak je odróżnić: fiołek trójbarwny ma kwiaty małe (1,5–2,5 cm), zwykle trójbarwne (górne płatki fioletowe, dolne żółte), rośnie dziko, jest smukły i wątły; bratek ogrodowy ma kwiaty ogromne (5–10 cm), aksamitne, o płatkach szeroko zachodzących na siebie i z wyraźną, ciemną plamą, rośnie tylko w uprawie. Jeśli kwiat jest większy niż dwa paznokcie kciuka — to nie jest surowiec zielarski.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.