Lamium album
Bylina łudząco podobna do pokrzywy, ale bez włosków parzących; kwiat to klasyczny surowiec ściągający i przeciwzapalny w dolegliwościach kobiecych.
Jasnota biała, zwana głuchą pokrzywą, do złudzenia przypomina pokrzywę zwyczajną — do momentu, gdy jej dotkniesz: nie parzy. Odróżnia ją czworokątna łodyga, białe wargowe kwiaty w okółkach i całkiem inna rodzina (jasnotowate, nie pokrzywowate). W zielarstwie liczy się przede wszystkim kwiat: jest to klasyczny surowiec o działaniu ściągającym, przeciwzapalnym i śluzowym, od wieków stosowany przy upławach, obfitych i bolesnych miesiączkach oraz stanach zapalnych dróg rodnych i moczowych. Surowiec łagodny, dobrze tolerowany, tani i pospolity, a przy tym pracochłonny w zbiorze — bo z całego ziela zbiera się tylko korony kwiatowe.
Bylina wysokości 20–60 cm, tworząca luźne kępy z pełzającego, rozgałęzionego kłącza. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, WYRAŹNIE CZWOROKĄTNA w przekroju (cecha rodziny jasnotowatych — pokrzywa ma łodygę obłą do tępokanciastą), pusta w środku, owłosiona miękkimi, NIEPARZĄCYMI włoskami. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, sercowato-jajowate, zaostrzone, 3–8 cm długości, o brzegu grubo i nierówno piłkowanym, użyłkowanie pierzaste, silnie wgłębione, przez co blaszka jest pomarszczona; obie strony miękko owłosione — po roztarciu liść wydziela słaby, nieprzyjemny, „mysi” zapach. Kwiaty zebrane w GĘSTE, PIĘTROWE OKÓŁKI (nibyokółki) po 6–16 sztuk w kątach górnych liści — nie w wiechy ani kłosy, co jednoznacznie odróżnia jasnotę od pokrzywy, u której kwiaty tworzą zwisające, zielonkawe wiechy. Kwiat grzbiecisty, dwuwargowy, długości 20–25 mm, biały lub żółtawobiały; warga górna hełmiasto sklepiona i owłosiona, osłania cztery pręciki o czarnych, „wąsatych” pylnikach; warga dolna trójklapowa, z dwoma drobnymi ząbkami po bokach, stanowi wargę lądowiskową dla trzmieli. Owoc rozłupuje się na 4 rozłupki. Kłącze pełzające, rozgałęzione, dające liczne odrosty.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach ruderalnych i żyznych, azotolubny: przy płotach i murach, na przychaciach, przydrożach, miedzach, w zaroślach, na skrajach lasów, w wilgotnych zaroślach nadrzecznych, w ogrodach, sadach, na rumowiskach i przy oborach. Typowa roślina obrzeży ludzkich siedlisk — rośnie tam, gdzie pokrzywa, i często razem z nią.
Stanowisko półcieniste do cienistego; znosi też słońce, jeśli gleba jest wilgotna. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Pełna mrozoodporność; roślina rozrasta się kłączami i w ogrodzie potrafi być ekspansywna. Nie zbierać z poboczy dróg, przy ogrodzeniach zakładów przemysłowych, wysypiskach, przy oborach i gnojownikach — jasnota rośnie masowo w miejscach silnie zanieczyszczonych i azotolubnych, gdzie kumuluje azotany i metale ciężkie. Wybieraj stanowiska w czystych zaroślach, na skraju lasu lub w ogrodzie.
kwiat, a ściślej sama korona kwiatowa bez kielicha (Lamii albi flos) — surowiec podstawowy i cenniejszy; ziele (Lamii albi herba) — surowiec pomocniczy, słabszy, stosowany zewnętrznie i w mieszankach
Kwiaty (korony) — od maja do września, przez cały długi okres kwitnienia, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, około południa; wyciąga się SAMĄ KORONĘ z kielicha, ciągnąc delikatnie za rurkę kwiatową — kielichów nie zbiera się, bo obniżają jakość surowca. Zbierać kwiaty świeżo rozwinięte, białe, bez śladów zbrunatnienia; kwiaty przekwitłe i pożółkłe odrzucać. Najlepszy surowiec daje pierwszy, majowo-czerwcowy rzut kwitnienia. Ziele — w czasie kwitnienia (maj–lipiec), ścinając górne, ulistnione i kwitnące części pędów (15–25 cm), bez zdrewniałych dolnych partii łodyg. Korzeni i kłączy nie zbiera się.
Kwiat: śluzy (frakcja odpowiedzialna za działanie osłaniające i powlekające), garbniki (do kilku procent — działanie ściągające), flawonoidy (m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu, rutyna), irydoidy (lamalbid, lamiid), saponiny, aminy biogenne (m.in. histamina, tyramina, cholina), kwasy fenolowe, śladowe ilości olejku eterycznego, sole mineralne. Ziele zawiera te same grupy związków, ale w mniejszym stężeniu — jest surowcem uboższym, za to bogatszym w garbniki. Nie podaję precyzyjnych zawartości procentowych, bo różnią się one znacznie w zależności od stanowiska i terminu zbioru.
Napar z kwiatów (podstawowa forma): 1–2 łyżki suszonych koron na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem (przykrycie jest ważne — surowiec zawiera lotne składniki), przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po pół–jednej szklance, między posiłkami. W kuracji przy upławach i zaburzeniach miesiączkowania stosować przez 2–3 tygodnie, z przerwami. Płukanki i przemywania: 2 łyżki kwiatu lub ziela na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut, ostudzić — do płukania jamy ustnej i gardła, przemywania oczu (przecedzić przez gazę), na okłady na rany i podrażnioną skórę. Irygacje i nasiadówki przy upławach: 3–4 łyżki surowca na litr wrzątku, parzyć 20–30 minut pod przykryciem, przecedzić, ostudzić do temperatury ciała; stosować raz dziennie, przez 7–14 dni. Nalewka na kwiatach (rzadziej): kwiaty zalać alkoholem 40–50%, macerować 3–4 tygodnie; 1 łyżeczka 2 razy dziennie. Świeże, młode liście i pędy nadają się do jedzenia — na surowo do sałatek, duszone jak szpinak, do zup; kwiaty jako jadalna dekoracja i źródło słodkiego nektaru. Mieszanki: przy dolegliwościach kobiecych łączyć z krwawnikiem, przywrotnikiem, tasznikiem i rdestem ptasim; przy kaszlu — z podbiałem, dziewanną i prawoślazem; przy stanach zapalnych dróg moczowych — ze skrzypem i nawłocią.
Zbiór jest tu głównym wyzwaniem: cenny jest sam kwiat bez kielicha, więc korony wyciąga się pojedynczo — praca żmudna, ale to ona decyduje o wartości surowca; zbiór całych kwiatostanów z kielichami i liśćmi daje towar niskiej klasy. Suszenie: BARDZO SZYBKO i w cieniu, w temperaturze 30–35 °C, rozłożone pojedynczą, cienką warstwą, w przewiewie — jasnota jest surowcem, który przy wolnym suszeniu nieodwracalnie brunatnieje i traci wartość. Prawidłowo wysuszone korony pozostają BIAŁE lub kremowe, są kruche i mają słaby, mdławy zapach; surowiec brązowy, sklejony lub o zapachu stęchlizny to towar zepsuty — do wyrzucenia. Nie susz na słońcu i nie przewracaj surowca w trakcie schnięcia, bo się kruszy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, chroniąc przed wilgocią i światłem. Odróżnianie — najważniejsza sprawa terenowa: jasnota biała bywa mylona z pokrzywą zwyczajną, ale pokrzywa ma włoski parzące, łodygę obłą do tępokanciastej i drobne, zielonkawe kwiaty w zwisających wiechach; jasnota nie parzy, ma łodygę wyraźnie czworokątną i duże, białe kwiaty wargowe w piętrowych okółkach. Mylona bywa też z jasnotą purpurową (L. purpureum — kwiaty różowofioletowe, roślina niższa, jednoroczna), jasnotą plamistą (L. maculatum — kwiaty różowe, liście często z białą plamą wzdłuż nerwu) i poziewnikiem (Galeopsis — łodyga zgrubiała pod węzłami, szorstko owłosiona) — żaden z tych gatunków nie ma białych kwiatów w takich okółkach, więc pomyłka jest łatwa do uniknięcia po samym kolorze korony. Przed kwitnieniem jasnota i pokrzywa są niemal nie do rozróżnienia po wyglądzie — sprawdź dłonią (jasnota nie parzy) i palcami przekrój łodygi (jasnota wyraźnie czworokątna). Jasnota jest cenną rośliną miododajną, kwitnie bardzo długo, od maja aż do jesieni — nie wycinaj jej z ogrodu bez potrzeby.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.