Jemioła pospolita

Opis

Jemioła pospolita to półpasożyt — zielona, przeprowadzająca fotosyntezę roślina, która korzeniami ssawkowymi (haustoriami) wrasta w drewno żywiciela i pobiera z niego wodę oraz sole mineralne. W ziołolecznictwie ceniona przede wszystkim jako surowiec obniżający ciśnienie krwi i wspomagający układ krążenia, a w medycynie antropozoficznej i konwencjonalnej onkologii wspomagającej jako źródło preparatów iniekcyjnych z lektynami i wiskotoksynami. Jest to jednak surowiec silnie działający, o wąskim marginesie bezpieczeństwa: jagody są trujące, a białka jemioły (wiskotoksyny, lektyny ML I–III) należą do najsilniej działających związków roślinnych spotykanych w polskiej florze. Nie jest to zioło do samodzielnych eksperymentów. Jego skład i siła działania zależą od gatunku żywiciela oraz od pory roku, co dodatkowo utrudnia standaryzację.

Wygląd

Zimozielony krzew półpasożytniczy, rosnący nie na ziemi, lecz na gałęziach drzew, tworzący zwarte, niemal idealnie kuliste kępy o średnicy 30–100 cm (starsze nawet do 150 cm), doskonale widoczne w koronach drzew zimą po opadnięciu liści żywiciela. Pędy zielone lub żółtozielone, walcowate, gładkie, sztywne, kruche, widlasto (dychotomicznie) rozgałęziające się — każdy pęd dzieli się regularnie na dwa, co daje kęp charakterystyczną, gęstą, kulistą strukturę; człony pędów oddzielone są wyraźnymi węzłami, przy których pęd łatwo się łamie. Liście naprzeciwległe (po dwa na szczycie każdego członu pędu), skórzaste, grube, mięsiste, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, podłużnie łopatkowate do jajowatych, długości 2–8 cm, całobrzegie, tępo zakończone, żółtozielone po obu stronach, o kilku równoległych, słabo widocznych nerwach — bez nerwu głównego siatkowato rozgałęzionego, co jest cechą diagnostyczną. Liście utrzymują się przez ok. 2 lata. Roślina dwupienna: kwiaty niepozorne, drobne, żółtozielone, siedzące, zebrane po kilka w widłach pędów; kwiaty męskie czterodziałkowe, żeńskie z zalążnią dolną. Owoc — kulista, lepka, biała lub żółtawobiała jagoda pozorna o średnicy 6–10 mm, przezroczysta, wypełniona niezwykle kleistym miąższem (wiscyną) i zawierająca jedno spłaszczone, zielonkawe nasiono; dojrzewa późną jesienią i pozostaje na roślinie przez całą zimę. Organu podziemnego brak — zamiast korzeni roślina wytwarza ssawki (haustoria) wrastające w drewno gałęzi żywiciela; miejsce zakażenia jest wyraźnie zgrubiałe. W Polsce trzy podgatunki: jemioła rosnąca na drzewach liściastych (subsp. album — najczęściej topola, lipa, brzoza, klon, jabłoń, robinia, głóg), na jodle (subsp. abietis) i na sośnie (subsp. austriacum).

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na nizinach i w niższych położeniach górskich, w ostatnich dekadach wyraźnie ekspansywny — szczególnie w miastach, gdzie masowo opanowuje topole, lipy i klony w alejach i parkach. Rośnie na gałęziach drzew liściastych (topola, lipa, brzoza, klon, wierzba, jabłoń, grusza, głóg, robinia, jarząb) oraz — w postaci odrębnych podgatunków — na jodle i sośnie. Nie występuje na ziemi. Roznoszona przez ptaki, głównie jemiołuszki i paszkoty, które zjadają jagody i przenoszą lepkie nasiona na korę. Rzadko spotykana na dębie — jemioła dębowa była w tradycji celtyckiej rośliną świętą właśnie dlatego, że jest wyjątkowo rzadka.

Warunki

Roślina półpasożytnicza — nie uprawia się jej w gruncie i nie ma sensu mówić o glebie ani pH. Wymaga żywiciela: drzewa liściastego lub iglastego odpowiedniego gatunku, dobrego dostępu do światła (zasiedla przede wszystkim korony wysokich, dobrze naświetlonych drzew i gałęzie w górnych partiach), oraz obecności ptaków przenoszących nasiona. Pełna mrozoodporność — zimuje z zielonymi liśćmi i owocuje zimą. Bardzo istotne dla zbieracza: skład chemiczny i siła działania jemioły zależą od gatunku żywiciela, dlatego w zielarstwie surowiec zbiera się z określonych, znanych drzew i tak się go opisuje (np. jemioła z topoli, z jabłoni, z sosny). NIE zbierać jemioły rosnącej na drzewach o toksycznym soku i korze — bezwzględnie unikać jemioły z cisa, robinii akacjowej i innych drzew silnie toksycznych, bo półpasożyt pobiera z żywiciela także jego związki. Nie zbierać z drzew przydrożnych i miejskich alej — jemioła miejska jest silnie zanieczyszczona metalami ciężkimi i spalinami, a rośnie właśnie tam najobficiej.

Surowiec

ziele, czyli młode ulistnione pędy z liśćmi (Visci herba, Visci albi herba) — ZAWSZE bez owoców, które są trujące. Surowiec silnie działający; w Polsce dostępny w obrocie aptecznym, także w postaci preparatów standaryzowanych i iniekcyjnych. Nie nadaje się do samodzielnego, nienadzorowanego stosowania.

Termin zbioru

Ziele — od października do marca, przy czym zbiór najlepszej jakości przypada na okres bezlistny żywiciela, gdy kępy są dobrze widoczne, a zawartość substancji czynnych (zwłaszcza wiskotoksyn) w pędach jest najwyższa; tradycyjnie zbiera się jemiołę zimą, w grudniu i styczniu. Zbierać wyłącznie młode, jedno- i dwuletnie ulistnione pędy — najlepiej dwa–trzy ostatnie człony od szczytu, odłamując je w węzłach (łamią się same). Starsze, grubsze, zdrewniałe człony pędu i całe kępy z gałęzią żywiciela odrzucać — mają znikomą wartość, a zdrewniała tkanka psuje surowiec. Bezwzględnie usuwać wszystkie białe jagody — są trujące i nie wchodzą w skład surowca zielarskiego. Zbierać w suchy dzień; pędy pokryte szronem lub lodem przed suszeniem obeschnąć. Nasion i lepkiego miąższu nie wolno wprowadzać do suszu — kleją się i psują cały zbiór.

Skład chemiczny

Białka toksyczne: wiskotoksyny (polipeptydy zbliżone budową do toksyn skorpiona, o działaniu cytotoksycznym i kardioaktywnym — wiskotoksyny A2, A3, B) oraz lektyny jemiołowe ML I, ML II i ML III (glikoproteiny typu rybosomo-inaktywującego, zaliczane do klasy II RIP, o działaniu cytotoksycznym i immunomodulującym — ML I jest najlepiej przebadana). Ponadto: flawonoidy (kwercetyna i jej pochodne), aminy biogenne (cholina, acetylocholina, tyramina, histamina), triterpeny (kwas oleanolowy, betulinowy — ich obecność zależy od żywiciela), fenylopropanoidy (syringina/eleuterozyd E), poliole, alkohole cukrowe, kwasy fenolowe, viscyna (kleisty polisacharyd owoców), sole mineralne, tłuszcze. Skład jakościowy i ilościowy jest bardzo zmienny — zależy od gatunku żywiciela, pory roku i wieku pędów, dlatego preparaty apteczne są standaryzowane. Nie należy podawać stałych wartości procentowych dla surowca zbieranego dziko.

Właściwości

• Hipotensyjnie (obniża ciśnienie tętnicze krwi) — działanie łagodne, powolne, ujawniające się dopiero po dłuższym stosowaniu, przypisywane głównie aminom (cholina, acetylocholina) i flawonoidom; jemioła nie działa doraźnie i nie obniża ciśnienia szybko. Rozkurczająco na naczynia krwionośne i obwodowo, uspokajająco, przeciwmiażdżycowo, wzmacniająco na naczynia włosowate (flawonoidy), łagodnie moczopędnie. Zmniejsza objawy tzw. zespołu klimakterycznego i towarzyszące mu uderzenia gorąca — zastosowanie tradycyjne. Wyciągi standaryzowane z jemioły (preparaty iniekcyjne, m.in. antropozoficzne) stosuje się w onkologii wyłącznie jako terapię wspomagającą — mają udokumentowane działanie immunomodulujące i poprawiające jakość życia chorych, natomiast NIE są lekiem przeciwnowotworowym w rozumieniu terapii przyczynowej i nie zastępują leczenia onkologicznego; wszelkie twierdzenia o „leczeniu raka jemiołą” są nadużyciem. Lektyny i wiskotoksyny w formie doustnej nie wchłaniają się w istotnym stopniu — to tłumaczy, dlaczego napar z jemioły działa znacznie słabiej niż wskazywałby na to skład chemiczny surowca, a jednocześnie dlaczego preparaty iniekcyjne są zupełnie inną klasą leku.

Zastosowanie

UWAGA: jemioła jest surowcem silnie działającym. Nie nadaje się do samodzielnego, nienadzorowanego stosowania. Preparaty o działaniu istotnym klinicznie — wyciągi standaryzowane i iniekcyjne — są dostępne wyłącznie w obrocie aptecznym i mogą być stosowane jedynie pod kontrolą lekarza. Tradycyjny, domowy sposób przygotowania — macerat na zimno, a NIE napar ani odwar: 1–2 łyżeczki suszonego, rozdrobnionego ziela zalać szklanką zimnej, przegotowanej wody, odstawić na 8–12 godzin (najlepiej na noc), przecedzić i wypić w ciągu dnia w kilku porcjach. Wyciąg na zimno stosuje się dlatego, że wysoka temperatura ścina i niszczy białka jemioły — gotowanie nie „odtruwa” surowca, lecz pozbawia go części aktywności; nie jest to jednak metoda zabezpieczająca przed przedawkowaniem. Kuracja powinna być prowadzona w cyklach z przerwami, nigdy bezterminowo, i wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub doświadczonym fitoterapeutą — zwłaszcza że jemioła stosowana jest przy nadciśnieniu, a więc u osób niemal zawsze przyjmujących leki. Nie stosować alkoholowych nalewek własnej roboty o nieznanym stężeniu. BEZWZGLĘDNIE nie spożywać jagód — są trujące, a ich zjedzenie, zwłaszcza przez dziecko, wymaga kontaktu z ośrodkiem toksykologicznym. Jemioła nie jest ziołem „na co dzień” i nie należy jej pić profilaktycznie ani „dla zdrowia”.

Uwagi dla zielarza

Pędy suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C (nie wyżej — wysoka temperatura denaturuje białka i degraduje surowiec), pocięte na kawałki 1–2 cm; mięsiste liście zawierają dużo wody i schną wolno, więc warstwa musi być cienka i regularnie przewracana. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje żółtozieloną barwę, jest kruchy i łamliwy; brunatny lub czarny susz nadaje się do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy, w miejscu niedostępnym dla dzieci i wyraźnie oznakowanym — to surowiec silnie działający. Bezwzględnie usunąć wszystkie jagody przed suszeniem; ich lepki miąższ (wiscyna) skleja surowiec i uniemożliwia jego rozdrobnienie, a nasiona są trujące. Kluczowe dla warsztatu: zawsze notuj, z jakiego drzewa pochodzi surowiec — jemioła z jabłoni, topoli, brzozy i sosny mają różny skład i różną siłę działania, a jemioła z drzewa toksycznego (cis, robinia) jest niebezpieczna, bo pobiera związki żywiciela. Rozpoznawanie: jemioła jest w Polsce nie do pomylenia z żadnym innym gatunkiem — kuliste, zimozielone kępy na gałęziach drzew, widlaste rozgałęzienia, naprzeciwległe skórzaste liście i białe, przezroczyste jagody. Jedyny podobny gatunek to gązewnik jemiołowaty (Loranthus europaeus) — rośnie wyłącznie na dębach, jest zimą bezlistny (zrzuca liście) i ma żółte, nieprzezroczyste jagody; w Polsce jest bardzo rzadki i występuje tylko na południu. Uwaga na plagiat handlowy: sprzedawana bywa również jemioła amerykańska (Phoradendron), o innym i groźniejszym profilu toksykologicznym — nie jest tym samym surowcem. W obrocie zielarskim jemioła jest surowcem, którego jakość trudno ocenić wzrokowo — kupuj wyłącznie ze standaryzowanych źródeł.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem