Tilia platyphyllos
Wielkie drzewo o sercowatych, dużych liściach, którego kwiatostan jest — obok lipy drobnolistnej — farmakopealnym surowcem napotnym.
Lipa szerokolistna jest w polskim zielarstwie surowcem równorzędnym z lipą drobnolistną: farmakopea dopuszcza kwiatostan obu gatunków, a także ich mieszańca, pod wspólną nazwą Tiliae flos. Różni się od siostrzanego gatunku większymi liśćmi, wcześniejszym kwitnieniem i mniejszą liczbą kwiatów w kwiatostanie, ale skład i działanie surowca są w praktyce takie same. Kwiat lipy to klasyczne zioło napotne i wykrztuśne, jeden z fundamentów domowego leczenia przeziębień — działa łagodnie, dlatego wolno go stosować u dzieci i osób starszych. Charakterystyczna dla całego rodzaju jest podsadka: skrzydlaty, błoniasty listek zrośnięty z szypułką kwiatostanu, który zbiera się razem z kwiatami i który stanowi cechę rozpoznawczą prawidłowego surowca. W Polsce lipa szerokolistna jest rzadsza od drobnolistnej i częściej sadzona niż dziko rosnąca.
Drzewo do 30–40 m wysokości, o gęstej, kopulastej, regularnej koronie i prostym, potężnym pniu; kora w młodości gładka, szara, z wiekiem podłużnie, płytko spękana. Młode pędy zwykle omszone, czerwonawobrunatne. Liście skrętoległe, dwurzędowe, duże (7–15 cm, wyraźnie większe niż u lipy drobnolistnej), szerokojajowate do okrągławych, u nasady sercowate i lekko asymetryczne, na szczycie krótko zaostrzone, o brzegu ostro i regularnie piłkowanym. Blaszka z wierzchu jasnozielona i lekko owłosiona, od spodu jaśniejsza, matowa, na całej powierzchni miękko owłosiona (nie sinozielona jak u lipy drobnolistnej), z białawymi lub jasnymi kępkami włosków w kątach nerwów — to kluczowa cecha diagnostyczna: u lipy drobnolistnej kępki te są rdzawobrunatne. Użyłkowanie pierzaste, nerwy wyraźnie wypukłe od spodu. Kwiatostan to zwisająca wierzchotka (podbaldach) złożona zwykle z 2–5 (rzadko do 7) kwiatów — a więc znacznie uboższa niż u lipy drobnolistnej, gdzie kwiatów bywa 5–15; kwiatostan zwrócony jest ku dołowi, u drobnolistnej częściej sterczy na boki i w górę. Z szypułką kwiatostanu zrośnięta jest do połowy długości jasna, błoniasta, języczkowata podsadka (przysadka) — skrzydlaty listek pełniący funkcję lotną przy owocach. Kwiaty żółtawobiałe, pięciokrotne, z licznymi pręcikami, silnie i miodowo pachnące, bogate w nektar. Owoc to kulisty lub gruszkowaty orzeszek o twardej, grubej, drewniejącej skorupce z 3–5 wyraźnymi, wystającymi żeberkami — u lipy drobnolistnej orzeszek jest cienkościenny, kruchy i daje się zgnieść w palcach, u szerokolistnej nie. Korzeń palowy z silnie rozbudowanym systemem bocznym.
W Polsce rodzimy, ale znacznie rzadszy od lipy drobnolistnej i rozmieszczony nierównomiernie — dziko rośnie głównie na południu kraju: w Sudetach, Karpatach i na wyżynach (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Roztocze, Góry Świętokrzyskie), sięgając w górach do ok. 1000 m n.p.m. Naturalne siedliska to żyzne lasy liściaste — grądy, buczyny, jaworzyny i lasy zboczowe, zwłaszcza na podłożu wapiennym i na rumoszu skalnym. Na niżu występuje przede wszystkim jako drzewo sadzone: w alejach, parkach, na skwerach, przy kościołach i dworach, gdzie ceniona jest za szybki wzrost i dorodną koronę. Gatunek miododajny i bardzo chętnie odwiedzany przez pszczoły.
Stanowisko słoneczne do półcienistego; drzewo znosi ocienienie w młodości, ale obficie kwitnie tylko w pełnym świetle. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, świeża do umiarkowanie wilgotnej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5) — na glebach kwaśnych i ubogich rośnie słabo. Wymaga więcej wilgoci i żyzności niż lipa drobnolistna i gorzej znosi suszę oraz miejskie zasolenie. W pełni mrozoodporna w całej Polsce; wrażliwa na zbite, zagęszczone podłoże i na uszkodzenia korzeni przy pracach ziemnych. Nie zbierać kwiatu z drzew rosnących przy ruchliwych ulicach, na skrzyżowaniach, przy torowiskach i parkingach — kwiaty i podsadki są mocno owłosione i doskonale zatrzymują pyły oraz metale ciężkie, a przydrożne lipy bywają dodatkowo zasolone. Unikać też drzew alejowych opryskiwanych przeciw mszycom oraz takich, na których widać spadź i czarne nalotowe grzyby sadzakowe.
kwiatostan z podsadką (Tiliae flos) — surowiec farmakopealny, pozyskiwany z Tilia cordata, Tilia platyphyllos i ich mieszańca Tilia × vulgaris; pomocniczo węgiel lipowy (Carbo tiliae) z wypalonego drewna oraz — w lecznictwie ludowym — kora i łyko
Kwiatostan (jedyny surowiec podstawowy) — czerwiec, zwykle 1–2 tygodnie wcześniej niż lipa drobnolistna (stąd nazwa „lipa wczesna”); zbiera się w krótkim, kilkudniowym oknie, gdy w wierzchotce większość kwiatów jest już rozwinięta, ale część pozostaje jeszcze w pąku, a pylniki nie zaczęły brunatnieć. Kwiat przekwitły, brązowiejący, po deszczu lub oblepiony spadzią jest surowcem bezwartościowym. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w południe lub wczesnym popołudniem, po całkowitym obeschnięciu rosy — surowiec wilgotny czernieje podczas suszenia. Odcinać całe kwiatostany razem z podsadką (surowiec bez podsadki jest niezgodny z farmakopeą), nie odrywając liści ani gałązek. Kwiaty układać luźno w koszu lub płóciennym worku, nigdy w reklamówce — ubite szybko się zaparzają i brunatnieją. Do suszenia trafiać powinny w ciągu 2–3 godzin od zbioru. Kora i łyko (surowiec pomocniczy, ludowy) — wiosną, w okresie ruszania soków (kwiecień–maj), z gałęzi pozyskanych przy cięciach pielęgnacyjnych, nigdy z pnia żywego drzewa.
Kwiatostan: flawonoidy (glikozydy kwercetyny i kemferolu — m.in. tilirozyd, hiperozyd, rutyna, astragalina) jako grupa wiodąca; śluzy (arabinogalaktany i inne polisacharydy, odpowiadające za działanie osłaniające i powlekające); olejek eteryczny w niewielkiej ilości, z farnezolem jako składnikiem nadającym charakterystyczny miodowo-lipowy zapach; kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy); garbniki katechinowe (niewiele); saponiny w śladowych ilościach; cukry i związki mineralne. To flawonoidy razem ze śluzem odpowiadają za główne działanie surowca — napotne i osłaniające. Skład jakościowy jest praktycznie identyczny jak u lipy drobnolistnej i dlatego farmakopea traktuje oba gatunki wymiennie.
Napar napotny: 1–2 łyżki suszonego kwiatostanu na szklankę wrzątku, zaparzać 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — inaczej ucieka olejek eteryczny). Pić gorący, 2–3 razy dziennie, najlepiej wieczorem, po czym natychmiast położyć się do łóżka i dobrze okryć; po naparze nie wychodzić na zimno i nie siedzieć w przewiewie, bo spocone ciało łatwo się wychładza i efekt jest odwrotny do zamierzonego. Dla wzmocnienia efektu napotnego dodać sok malinowy lub kwiat czarnego bzu. Napar uspokajający i osłaniający na gardło: taka sama proporcja, ale pić letni lub ciepły, powoli, z miodem. Płukanka na gardło i jamę ustną: 2 łyżki kwiatu na szklankę wrzątku, zaparzyć 15 minut, przecedzić, płukać letnim naparem kilka razy dziennie. Kąpiel dla dzieci (uspokajająca, na podrażnioną skórę): 2 garście kwiatu zalać litrem wrzątku, zaparzyć 20 minut, przecedzić i wlać do wanny. Dzieciom podaje się napar słabszy i w mniejszej objętości. Kuracji napotnych nie prowadzi się długo — stosuje się je doraźnie, przez kilka dni infekcji.
Suszenie: w cieniu i przewiewie, rozłożone w jednej, cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C (maksymalnie 40 °C) — wyższa temperatura wypędza olejek eteryczny i surowiec traci charakterystyczny miodowy zapach, czyli to, po czym poznaje się dobry kwiat lipowy. Nie suszyć na słońcu, bo kwiat brunatnieje i traci flawonoidy. Podczas suszenia nie przewracać zbyt często — suchy kwiat jest bardzo kruchy i łatwo się rozsypuje. Dobry surowiec: jasnożółty do kremowego, z zachowaną zieloną lub jasną podsadką, o wyraźnym, słodkim, miodowym zapachu, kruchy, ale nie rozsypany w pył. Zły surowiec: brunatny, ciemny, bez zapachu (przesuszony lub stary), zbrylony i pachnący stęchlizną (dosuszony w wilgoci), zawierający tylko luźne kwiatki bez podsadek albo — co najgorsze — oblepiony spadzią, lepki i sczerniały. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, w suchym miejscu; kwiat lipy jest higroskopijny i szybko traci aromat. Odróżnianie od lipy drobnolistnej (surowiec i tak jest równoważny, ale zielarz powinien wiedzieć, co zbiera): szerokolistna ma liście większe i miękko owłosione od spodu z jasnymi kępkami włosków w kątach nerwów, kwiatostany 2–5-kwiatowe zwisające, kwitnie wcześniej i ma twardy, żebrowany orzeszek, którego nie da się zgnieść w palcach; drobnolistna ma liście mniejsze, od spodu sinozielone, z rdzawymi kępkami włosków, kwiatostany 5–15-kwiatowe, kwitnie później i ma cienkościenny orzeszek gniotący się w palcach. Nie zbierać z lipy krymskiej i srebrzystej sadzonych w miastach — nie są surowcem farmakopealnym. Mieszanki: kwiat lipy klasycznie łączy się z kwiatem czarnego bzu i owocem maliny (napotnie), z prawoślazem i podbiałem (kaszel suchy), z melisą i chmielem (uspokajająco).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.