Commiphora myrrha
Kolczasty krzew Rogu Afryki, którego aromatyczna gumożywica jest od tysiącleci stosowana na stany zapalne jamy ustnej, gardła i trudno gojące się rany.
Balsamowiec mirrowy to niski, kolczasty krzew lub drzewko z rodziny osoczynowatych, rosnący na skrajnie suchych terenach Rogu Afryki i Półwyspu Arabskiego. Surowcem jest gumożywica wyciekająca po zranieniu kory i zastygająca w czerwonobrunatne bryłki — mirra, znana ze starożytnego Egiptu (balsamowanie zwłok), Biblii i medycyny greckiej. Mirra jest gumożywicą, czyli mieszaniną żywicy, gumy i olejku eterycznego, co przekłada się na jej podwójne działanie: ściągające i przeciwzapalne na błony śluzowe oraz przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze dzięki seskwiterpenom (furanoeudesmany, kurzereny). Współcześnie w zielarstwie europejskim mirra ma ugruntowaną pozycję jako surowiec do miejscowego leczenia stanów zapalnych jamy ustnej i gardła, aft, zapalenia dziąseł oraz do zewnętrznego stosowania na rany i owrzodzenia. Do Polski sprowadzana jest jako żywica, nalewka i olejek eteryczny — głównie z Somalii, Etiopii i Jemenu.
Niski krzew lub drzewko o wysokości 2–5 m, o pokroju karłowatym, silnie i nieregularnie rozgałęzionym, z licznymi sztywnymi, cierniami zakończonymi gałązkami — cecha diagnostyczna: krótkopędy przekształcone w twarde kolce. Pień krótki, często pokręcony, o korze srebrzystoszarej lub bladożółtawej, łuszczącej się cienkimi, papierowatymi płatami odsłaniającymi zielonkawą warstwę pod spodem; w spękaniach i nacięciach kory zastyga bladożółty, po utlenieniu czerwonobrunatny wyciek — to mirra. Liście nieliczne, skrętoległe lub skupione na krótkopędach, drobne, trójlistkowe (trójdzielne) — listek szczytowy wyraźnie większy od dwóch bocznych, odwrotnie jajowaty, całobrzegi lub z kilkoma tępymi ząbkami przy szczycie, sztywny, szarozielony; roślina zrzuca liście w porze suchej i przez większą część roku jest praktycznie bezlistna. Kwiaty drobne, niepozorne, czterokrotne, żółtoczerwonawe do pomarańczowych, zebrane po kilka w drobne, luźne wierzchotki (skupienia) na krótkich szypułkach. Owoc to drobny, spłaszczony, jajowaty, zaostrzony pestkowiec o długości 6–8 mm, brunatny, pękający dwiema klapami i odsłaniający pojedynczą pestkę częściowo otoczoną czerwoną osnówką. Korzeń palowy, głęboki, przystosowany do skrajnej suszy. Cała roślina po zranieniu wydziela silny, gorzko-balsamiczny aromat.
Gatunek rodzimy dla Rogu Afryki i południowej Arabii: Somalia (główny obszar pozyskiwania mirry na świecie), Etiopia, Erytrea, Dżibuti, Kenia, Sudan oraz Jemen i Oman. Rośnie na skrajnie suchych, kamienistych i piaszczystych terenach — na półpustyniach, w suchych zaroślach ciernistych, na wapiennych i wulkanicznych podłożach, zwykle na wysokościach od poziomu morza do ok. 1400 m n.p.m., przy rocznych opadach rzędu zaledwie 200–300 mm. Gatunek dziko rosnący, praktycznie nieuprawiany — mirra pozyskiwana jest z dzikich zarośli przez lokalne społeczności pasterskie, co czyni ją surowcem wrażliwym na przetrzebienie; nadmierne nacinanie osłabia i zabija krzewy, a zasoby dzikich populacji maleją. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiany — do kraju trafia wyłącznie żywica i jej przetwory.
Roślina klimatu gorącego i skrajnie suchego. Stanowisko w pełnym słońcu, otwarte, upalne. Gleba skrajnie przepuszczalna, kamienista, piaszczysta lub żwirowa, bardzo uboga, o odczynie obojętnym do zasadowego (podłoża wapienne). Wymaga bardzo dobrego drenażu i długiego okresu suszy — nadmiar wody, zwłaszcza w okresie spoczynku, powoduje gnicie korzeni i jest najczęstszą przyczyną śmierci roślin w uprawie. Mrozoodporność zerowa — nie znosi temperatur poniżej ok. 10 °C. W Polsce uprawa w gruncie jest niemożliwa; hodowla wyłącznie w kolekcjach kaktusiarskich/sukulentowych, w ogrzewanej szklarni, przy bardzo skąpym podlewaniu i całkowicie suchym zimowaniu — rośliny takie nie dają surowca o wartości handlowej. Surowiec się kupuje, zwracając uwagę na jego pochodzenie i zrównoważony zbiór.
gumożywica (Myrrha, Commiphorae molmol gummi-resina) — zastygłe „łzy” wyciekające z nacięć kory; z niej destylowany olejek eteryczny (Myrrhae aetheroleum); w handlu także nalewka z mirry (Tinctura Myrrhae)
Gumożywica — pozyskiwana w porze suchej. W korze pnia i grubszych gałęzi wykonuje się nacięcia; z uszkodzonych przewodów żywicznych wypływa bladożółta, lepka gumożywica, która na powietrzu ciemnieje i twardnieje, tworząc nieregularne bryłki i „łzy”. Krzewy nacina się kilkukrotnie w sezonie, w odstępach kilkutygodniowych. Zastygłe bryłki zbiera się ręcznie z pnia i z ziemi po 2–4 tygodniach od nacięcia, następnie oczyszcza z kory i piasku, sortuje według wielkości, czystości i barwy oraz suszy. Mirra wypływa też samorzutnie z naturalnych pęknięć kory — taki surowiec uchodzi za najczystszy. Zbiór prowadzony jest tradycyjnie przez lokalnych zbieraczy; przy nadmiernym nacinaniu roślina obumiera, dlatego przy zakupie warto sprawdzać, czy dostawca stosuje zasady zrównoważonego pozyskiwania. Sezon zbioru przypada zwykle na miesiące najsuchsze, po zrzuceniu liści przez roślinę.
Gumożywica to mieszanina trzech frakcji. Żywica (ok. 25–40%): kwasy triterpenowe (kwasy komiforowe, alfa-, beta- i gamma-komifora), triterpeny. Guma (ok. 30–60%): polisacharydy (arabinogalaktany, proteoglikany) — rozpuszczalna w wodzie, odpowiada za śluzową, powlekającą część działania. Olejek eteryczny (kilka do kilkunastu procent) — najbardziej charakterystyczna frakcja: seskwiterpeny furanowe, zwłaszcza furanoeudesma-1,3-dien i kurzeren (lindestren), a także germakren, elemen, kariofilen, kadinen; to furanoeudesma-1,3-dien odpowiada za opisywane działanie przeciwbólowe (powinowactwo do receptorów opioidowych w badaniach). Ponadto gorycze (stąd nazwa: hebrajskie „mar” — gorzki), garbniki, sterole, białka i sole mineralne. Mirra jest tylko częściowo rozpuszczalna w wodzie (frakcja gumowa) i częściowo w alkoholu (żywica i olejek) — dlatego pełny wyciąg uzyskuje się przez zawiesinę lub nalewkę, nie przez zwykły napar.
Nalewka z mirry (Tinctura Myrrhae) — podstawowy preparat, dostępny gotowy w aptekach. Do płukania jamy ustnej i gardła: kilkanaście–kilkadziesiąt kropli nalewki na pół szklanki ciepłej wody, płukać kilka razy dziennie, po posiłkach; roztwór zmętnieje na mlecznobiało (to normalne — żywica wytrąca się z alkoholu). Miejscowo na afty, dziąsła i owrzodzenia: nierozcieńczoną nalewkę nanosić patyczkiem bezpośrednio na zmianę, 2–3 razy dziennie (piecze przez chwilę). Nie połykać nalewki. Zewnętrznie: rozcieńczona nalewka do przemywania trudno gojących się ran, otarć i pęknięć skóry; mirra bywa też składnikiem maści gojących. Odwar/zawiesina: sproszkowaną żywicę (ok. pół łyżeczki) rozetrzeć z niewielką ilością wody na mleczko i użyć do płukania — mirra nie rozpuszcza się w wodzie w pełni, dlatego zwykły napar jest formą mało skuteczną. Olejek eteryczny — wyłącznie zewnętrznie i zawsze rozcieńczony w oleju bazowym (zwyczajowo kilka procent); do wcierania na skórę, do inhalacji i dyfuzorów, do preparatów do higieny jamy ustnej. Nie stosować olejku doustnie. Doustne stosowanie żywicy w celach ogólnoustrojowych nie jest zalecane bez nadzoru — mirra w większych ilościach podrażnia przewód pokarmowy i nerki. Kadzidło: bryłki mirry palone na węglu kadzidlanym lub na płytce — zastosowanie rytualne i aromatyzujące, nie lecznicze. Kuracje płukankowe zwykle prowadzi się kilka–kilkanaście dni, do ustąpienia stanu zapalnego.
Dobry surowiec: nieregularne bryłki i „łzy” od żółtobrunatnych po czerwonobrunatne, matowe lub lekko woskowe, kruche, na przełamaniu tłuste i nieco przezroczyste, o silnym, gorzko-balsamicznym, korzennym zapachu i wyraźnie gorzkim, drapiącym smaku; roztarte z wodą dają mlecznobiałą emulsję — to prosty test autentyczności (opalanica/olibanum takiej emulsji nie tworzy tak wyraźnie). Bryłki lekkie, bezwonne, sypkie, z dużą ilością kory i piasku — surowiec niskiej jakości. Uwaga na zafałszowania: pod nazwą „mirra” sprzedaje się często pokrewne, tańsze gumożywice — opoponaks (mirra słodka, Commiphora guidottii lub C. erythraea, o zapachu wyraźnie słodszym i bardziej balsamicznym) oraz bdellium (Commiphora spp.); to nie są równoważne surowce. Nie mylić mirry z kadzidłowcem (Boswellia, olibanum) — to inna roślina, inna żywica i inne działanie (boswelliowa: przeciwzapalna na stawy; mirra: ściągająca na śluzówki). Proszkowanie: żywica lepi się w cieple — schłodzić przed rozcieraniem w moździerzu. Przechowywać w szczelnym słoiku, w chłodzie i ciemności; surowiec jest trwały latami, ale traci olejek eteryczny i aromat. Nalewkę przechowywać w ciemnej butelce. Typowe błędy: przygotowywanie zwykłego naparu z mirry (nie rozpuszcza się — trzeba nalewki lub zawiesiny); połykanie nalewki; stosowanie olejku nierozcieńczonego na skórę i błony śluzowe; kupowanie mirry o niepewnym pochodzeniu. Dobrze łączy się z szałwią i rumiankiem (płukanki na dziąsła i gardło), z nagietkiem (gojenie ran), z kadzidłowcem (preparaty do jamy ustnej i kadzidła), z goździkami (ból zęba). Zwrócić uwagę na źródło zakupu — dzikie populacje balsamowca są przetrzebiane.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.