Passiflora incarnata
Pnącze o niezwykłym kwiecie z koroną przykoronka, dostarczające ziela o łagodnym działaniu uspokajającym i przeciwlękowym.
Męczennica cielista pochodzi z południowo-wschodnich stanów USA, gdzie rośnie dziko na skrajach lasów i nieużytkach. W europejskim ziołolecznictwie zadomowiła się jako surowiec anksjolityczny — działa łagodnie, nie upośledza sprawności psychomotorycznej i nie uzależnia, dzięki czemu bywa nazywana „ziołowym lekiem na niepokój dnia codziennego”. Nazwa nawiązuje do budowy kwiatu, w którym misjonarze dopatrywali się symboli Męki Pańskiej: korony cierniowej, gwoździ i ran. Surowcem jest ziele, zbierane w pełni kwitnienia i owocowania, monografowane przez EMA. W Polsce roślina nie zimuje w gruncie i jest wyłącznie importowana lub uprawiana pod osłonami.
Pnącze zielne, w klimacie rodzimym wieloletnie, o pędach osiągających 4–9 m, czepiające się podpór za pomocą wąsów wyrastających w kątach liści. Liście skrętoległe, długoogonkowe, dłoniasto trójklapowe (rzadziej pięcioklapowe), o klapach lancetowatych i brzegu drobno piłkowanym, z widocznymi gruczołkami na ogonku — cecha diagnostyczna odróżniająca gatunek od pokrewnych męczennic. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści na długich szypułkach, średnicy 5–9 cm, o pięciu działkach i pięciu płatkach barwy białawej do bladoliliowej, a nad nimi charakterystyczny przykoronek złożony z licznych, długich, nitkowatych wyrostków barwy purpurowej z jaśniejszymi i ciemniejszymi strefami, ułożonych falisto. W centrum wznosi się androgynofor: słupek z trzema szeroko rozpostartymi szyjkami i pięć pręcików o dużych pylnikach zwróconych ku dołowi. Owoc to jajowata jagoda długości 4–6 cm, zielona, dojrzewając żółknąca, o soczystym, aromatycznym miąższu i licznych spłaszczonych nasionach. Kłącze pełzające, dające odrosty korzeniowe.
Gatunek pochodzi z południowo-wschodniej części Ameryki Północnej — od Teksasu i Florydy po Wirginię i Illinois — gdzie rośnie na piaszczystych nieużytkach, skrajach lasów, przydrożach, ugorach i nasypach kolejowych, często jako roślina ruderalna. Do Europy sprowadzana jako surowiec suszony, głównie z upraw w USA, Indiach oraz w krajach śródziemnomorskich (Włochy, Hiszpania) i w Ameryce Południowej. W Polsce nie występuje dziko, a rośliny sadzone w gruncie przemarzają — surowiec pochodzi wyłącznie z importu i z upraw plantacyjnych.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, osłonięte od wiatru. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna, dobrze zdrenowana — roślina nie znosi zastoju wody, na mokrym podłożu gnije kłącze. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH 6,0–7,0). W polskich warunkach mrozoodporność niewystarczająca — przemarza już przy kilkustopniowych mrozach bez okrywy; uprawiana bywa w donicach zimowanych w chłodnym pomieszczeniu (5–10 °C) lub jako roślina jednoroczna. Wymaga podpory i regularnego cięcia. Do celów zielarskich nie zbierać roślin ozdobnych z ogrodów, jeśli nie ma pewności co do gatunku — większość ozdobnych passiflor to Passiflora caerulea, która nie jest surowcem leczniczym.
ziele (Passiflorae herba) — nadziemne części zbierane w okresie kwitnienia i owocowania
Ziele — w klimacie rodzimym zbiera się od lipca do września, gdy na pędzie znajdują się jednocześnie kwiaty i zawiązane, jeszcze niedojrzałe owoce; to faza najwyższej zawartości flawonoidów. Ścina się całe pędy nadziemne 10–20 cm nad ziemią, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Surowiec rozdrabnia się na odcinki i suszy natychmiast po zbiorze — zwłóczenie prowadzi do zaparzenia i pociemnienia zielonych części. Owoce (jadalne, o znaczeniu spożywczym, nie leczniczym) zbiera się po pełnym dojrzeniu, gdy skórka zżółknie i owoc odchodzi od szypułki.
Flawonoidy jako grupa główna i podstawa standaryzacji surowca: C-glikozydy flawonowe — witeksyna, izowiteksyna, orientyna, izoorientyna, schaftozyd, izoschaftozyd, a także apigenina i luteolina oraz ich pochodne. Ponadto śladowe ilości alkaloidów indolowych typu β-karboliny (harman, harmina, harmol) — ich udział jest znikomy i nie tłumaczy działania surowca. Obecne są także kwasy fenolowe, kumaryny (umbeliferon), maltol i etylomaltol, cyjanogenne glikozydy w niedojrzałych owocach (giłkozyd — w surowcu zielnym w ilościach nieistotnych), fitosterole, śladowe olejki eteryczne oraz nieznacznie gorycze. Aktywność przeciwlękowa przypisywana jest kompleksowi flawonoidowemu i jego wpływowi na układ GABA-ergiczny, nie zaś pojedynczej substancji.
Napar: 1–2 g rozdrobnionego ziela (płaska łyżeczka) na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, odcedzić. Pić 2–3 razy dziennie, a przy trudnościach z zasypianiem ostatnią porcję na 30–60 minut przed snem. Nalewka (1:5 na alkoholu 45–60%): 20–40 kropli 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. Wyciągi standaryzowane i preparaty gotowe stosować zgodnie z zaleceniem producenta — dawki różnią się w zależności od stopnia zagęszczenia. Działanie ma charakter kumulatywny: efekt przeciwlękowy w pełni ujawnia się po 1–2 tygodniach regularnego stosowania, choć pojedyncza dawka wieczorna działa doraźnie na sen. Kuracja ciągła nie powinna trwać dłużej niż 4–6 tygodni bez przerwy i konsultacji. Bardzo dobrze sprawdza się w mieszankach — passiflora jest surowcem „spajającym”, nadaje mieszance łagodny profil uspokajający bez ospałości.
Ziele suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35–40 °C — wyższa temperatura powoduje utratę flawonoidów i zbrunatnienie surowca. Dobry surowiec jest szarozielony do oliwkowozielonego, zawiera odcinki łodyg, pokruszone liście, wąsy czepne, a często także fragmenty przykoronka i wysuszone owoce — ich obecność świadczy o zbiorze w prawidłowej fazie. Surowiec czarny, zbrylony lub o zapachu stęchłym jest bezwartościowy. Zapach suchego ziela jest słaby, lekko sianowy; smak nieco gorzkawy i śluzowaty. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych opakowaniach, bez dostępu światła. Klasyczne mieszanki: passiflora + kozłek lekarski + chmiel (bezsenność), passiflora + melisa + głóg (nerwica serca, kołatania), passiflora + serdecznik (nadciśnienie z komponentą nerwową), passiflora + dziurawiec (stany obniżonego nastroju z lękiem — z zachowaniem ostrożności co do interakcji dziurawca). Najczęstszy błąd zbieracza-hobbysty: pomylenie surowca z Passiflora caerulea (męczennica błękitna, popularna roślina ozdobna) — ma ona liście 5–7-klapowe o klapach całobrzegich, kwiaty o wyraźnie niebieskim przykoronku i pomarańczowe owoce; nie jest surowcem farmakopealnym. Drugi błąd to zbiór samych liści — farmakopea wymaga całego ziela w fazie kwitnienia i owocowania.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.