Cetraria islandica
Porost borów sosnowych o gorzkim, śluzowym plesze — klasyczny surowiec powlekający i wykrztuśny przy suchym kaszlu i chrypce.
Płucnica islandzka to jeden z nielicznych porostów, które na trwałe weszły do europejskiej farmakopei — pod nazwą Lichen islandicus figuruje w lecznictwie od średniowiecza. Jej wartość opiera się na dwóch przeciwstawnych z pozoru grupach związków: śluzowych polisacharydach (lichenina, izolichenina), które powlekają podrażnione błony śluzowe gardła i przełyku, oraz gorzkich kwasach porostowych o działaniu przeciwdrobnoustrojowym i pobudzającym wydzielanie soków trawiennych. W Polsce rośnie w suchych borach sosnowych i na wrzosowiskach, ale jest gatunkiem objętym ochroną częściową — surowiec pochodzi niemal wyłącznie z importu ze Skandynawii i Europy Wschodniej. Dla zielarza to surowiec pierwszego wyboru przy suchym, drapiącym kaszlu i chrypce, a zarazem klasyczny środek stosowany przy braku łaknienia i wyniszczeniu.
Porost krzaczkowaty tworzący luźne, wzniesione lub podnoszące się kępki wysokości 3–10 cm (do 12 cm). Plecha listkowato-taśmowata, nieregularnie i widlasto rozgałęziona na wąskie, rynienkowato podwinięte, sztywne odcinki szerokości 2–15 mm, o wyglądzie zwiniętych rożków. Górna powierzchnia oliwkowobrunatna do kasztanowobrunatnej, często z czerwonawym nabiegiem u nasady; dolna jaśniejsza, szarozielona do białawej, z drobnymi, jasnymi plamkami (pseudocyfellami) — cecha diagnostyczna. Brzegi odcinków ząbkowane, zaopatrzone w krótkie, sztywne, ciemne rzęski (cilia). Owocniki (apotecja) rzadkie: brunatne, tarczowate, płaskie, umieszczone na końcach spłaszczonych odcinków plechy. W stanie suchym plecha jest krucha i łamliwa, po zwilżeniu miękka, chrzęstno-skórzasta i sprężysta. Jako porost nie ma korzeni, liści, kwiatów ani owoców — plecha przyrasta do podłoża chwytnikami.
W Polsce rośnie w suchych borach sosnowych i borach chrobotkowych, na wrzosowiskach, wydmach śródlądowych, w widnych borach mieszanych, na skarpach i piaszczystych ugorach; w górach na halach i w piętrze subalpejskim Tatr, Karkonoszy i Bieszczadów. Gatunek naziemny, na kwaśnym, ubogim piasku lub w warstwie surowej próchnicy. Wskutek zaniku borów chrobotkowych i eutrofizacji siedlisk mocno przerzedzony i objęty ochroną częściową — nie wolno go zbierać ze stanu naturalnego bez zezwolenia. Surowiec handlowy sprowadzany jest z Islandii, Skandynawii (Norwegia, Szwecja, Finlandia), krajów bałtyckich, Rosji i Europy Południowo-Wschodniej (Bałkany, Karpaty), z upraw kontrolowanych i zbiorów licencjonowanych.
Stanowisko widne do pełnego słońca, w borach — prześwietlone. Podłoże piaszczyste, silnie kwaśne (pH ok. 3,5–5,0), skrajnie ubogie w azot, przepuszczalne, suche. Gatunek nie znosi eutrofizacji ani żyznych gleb — nadmiar azotu z opadu atmosferycznego jest główną przyczyną jego zaniku. Wybitnie mrozoodporny (rośnie w Arktyce i w piętrze alpejskim), znosi całkowite wysuszenie i odżywa po zwilżeniu. Skrajnie wrażliwy na zanieczyszczenie powietrza — jest gatunkiem wskaźnikowym czystej atmosfery. Nie zbierać ze stanu dzikiego w Polsce (ochrona częściowa) ani, na terenach gdzie zbiór jest dozwolony, z okolic dróg, miast i zakładów przemysłowych: porosty pobierają wodę i zanieczyszczenia całą powierzchnią plechy i silnie kumulują metale ciężkie oraz radionuklidy.
plecha (Lichen islandicus, syn. Cetrariae islandicae thallus) — cała wysuszona plecha porostu
Plecha — poza Polską (gdzie gatunek jest chroniony) zbiera się ją przez cały rok, gdy podłoże jest wolne od śniegu, ale za najlepszy uznaje się okres od późnej wiosny do jesieni (maj–październik). Zbiór prowadzi się po deszczu lub przy dużej wilgotności powietrza — plecha jest wtedy miękka i sprężysta, a nie krucha, dzięki czemu nie rozsypuje się w rękach. Kępki zrywa się ręcznie lub podcina, pozostawiając część plechy przy podłożu; regeneracja porostu jest bardzo powolna (przyrost rzędu kilku milimetrów rocznie), więc stanowiska eksploatuje się rotacyjnie, co kilka lat. Surowiec należy jak najszybciej oczyścić i wysuszyć — mokre plechy szybko zaparzają się i pleśnieją.
Polisacharydy śluzowe stanowiące główną masę plechy: lichenina (β-glukan liniowy, nierozpuszczalny w zimnej wodzie, rozpuszczalny we wrzącej) i izolichenina (rozpuszczalna w zimnej wodzie), obok galaktomannanów. Gorzkie kwasy porostowe (depsydony i depsydy): kwas protolichesterynowy, kwas lichesterynowy, kwas fumaroprotocetrarowy, kwas cetrarowy, kwas usninowy (w mniejszej ilości). Ponadto: garbniki, sole mineralne (żelazo, cynk, mangan), witaminy z grupy B, śladowo witamina A, karotenoidy oraz białka i wolne kwasy tłuszczowe. Podwójny charakter surowca — śluzowo-goryczkowy — wynika z jednoczesnej obecności polisacharydów i kwasów porostowych.
Napar osłaniający (bez goryczy): 1–2 łyżeczki rozdrobnionej plechy zalać szklanką ZIMNEJ wody, odstawić na kilka godzin (najlepiej na noc), zlać i wypić — zimna woda wyciąga śluzy, a nie wyciąga gorzkich kwasów porostowych. To sposób z wyboru dla dzieci i przy drapaniu gardła. Odwar (pełny, gorzki): 1,5–2 łyżeczki plechy na szklankę wody, gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić 10 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance: przed jedzeniem na poprawę łaknienia i trawienia, po jedzeniu lub między posiłkami przy kaszlu. Odgoryczanie surowca: plechę moczyć 12–24 h w zimnej wodzie z dodatkiem sody (płukać, wodę wylać), potem gotować — otrzymuje się surowiec czysto śluzowy, dawniej używany jako pokarm dla chorych. Pastylki i syropy do ssania z wyciągiem z porostu islandzkiego działają miejscowo na gardło — ssać powoli, nie popijać przez kilkanaście minut, żeby nie spłukać warstwy śluzu. Płukanka na gardło i jamę ustną: mocny odwar (2 łyżki na szklankę), letni, płukać 3–4 razy dziennie. Kuracje prowadzi się zwykle 1–2 tygodnie, do ustąpienia objawów.
Suszenie: plechę oczyścić z igliwia, mchu i piasku, rozłożyć w cienkiej warstwie i suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C. Surowiec schnie szybko, staje się kruchy i łamliwy — rozdrabniać go dopiero bezpośrednio przed użyciem, bo w rozdrobnionej postaci szybciej traci wartość. Dobry surowiec: barwa oliwkowo- do kasztanowobrunatnej, po zwilżeniu miękki i chrzęstny, smak wyraźnie gorzki i śluzowaty, zapach słaby, ziemisty. Surowiec zszarzały, wyblakły, kruszący się w pył lub bez goryczy jest stary i bezwartościowy. Przechowywać do 2 lat w szczelnych naczyniach, w ciemności — porost silnie chłonie wilgoć i pleśnieje. KLUCZOWA zasada warsztatowa: temperatura wody steruje tym, co wyciągamy — zimny macerat daje śluz bez goryczy (osłona gardła, dzieci), gorący odwar daje śluz + gorycz + kwasy porostowe (trawienie, działanie przeciwdrobnoustrojowe). Najczęstszy błąd to parzenie jak zwykłego ziela wrzątkiem przez 10 minut — lichenina nie przechodzi do naparu bez gotowania. Mieszanki: z prawoślazem, podbiałem i babką lancetowatą (suchy kaszel), z tymiankiem i lukrecją (nieżyt oskrzeli), z tysiącznikiem lub bylicą (brak apetytu). W Polsce gatunek CHRONIONY — legalnie kupuje się surowiec z importu, nie zbiera się go z lasu; zbiór ze stanu dzikiego wymaga zezwolenia i jest karalny. Gatunki mylone: płucnica kolczasta (Cetraria aculeata) ma plechę ciemnobrunatną, obłą i kolczasto rozgałęzioną, nie taśmowatą; chrobotki (Cladonia) mają plechę szarozieloną, rurkowatą i kruchą, bez rzęsek na brzegach; pustułka pęcherzykowata (Hypogymnia physodes) rośnie na korze, jest szara i ma puste w środku, wzdęte odcinki. Pewnym wyróżnikiem płucnicy są rynienkowate, brunatne taśmy z ciemnymi rzęskami i białymi plamkami (pseudocyfellami) na spodzie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.