Ruta graveolens
Silnie działająca, fotouczulająca półkrzewinka o sinozielonych liściach i ostrym zapachu — surowiec wyłącznie dla preparatów aptecznych.
Ruta zwyczajna to jedno z najstarszych ziół uprawnych Europy — w polskiej kulturze ludowej symbol dziewictwa, a w dawnym lecznictwie środek rozkurczowy i wzmacniający naczynia. Dziś jej pozycja jest zupełnie inna: rutyna, którą zawiera, weszła do farmacji jako czysty związek, a samo ziele uznano za surowiec silnie działający, o wąskim marginesie bezpieczeństwa. Zawiera furanokumaryny, które w kontakcie ze skórą i światłem słonecznym wywołują ciężkie oparzenia fototoksyczne, oraz alkaloidy o działaniu poronnym. Roślina ma wyrazisty, ostry, gorzkawy zapach, wyczuwalny już przy samym dotknięciu liścia. W dzisiejszym zielarstwie jest to gatunek do znania i do omijania w samodzielnej praktyce, nie do przygotowywania przetworów domowych.
Półkrzew lub bylina o zdrewniałej podstawie, wysokości 30–70 cm, tworząca gęstą, kopulastą kępę o silnym, przenikliwym zapachu. Cała roślina charakterystycznie sinozielona, oszroniona, z gruczołkami olejkowymi widocznymi pod światło jako przezroczyste punkty w blaszce liściowej. Liście skrętoległe, mięsiste, podwójnie lub potrójnie pierzastodzielne, o odcinkach łopatkowatych do odwrotniejajowatych, tępo zakończonych, o brzegu całobrzegim — nie ząbkowanym; użyłkowanie słabo widoczne. Łodyga u nasady zdrewniała, w górze zielona i rozgałęziona. Kwiaty zebrane w luźny baldachogron na szczytach pędów; pojedynczy kwiat zielonkawożółty, średnicy 1–2 cm, o 4 płatkach (kwiat szczytowy ma ich 5) — płatki charakterystycznie łódkowate, o brzegu falistym i strzępiasto ząbkowanym, co odróżnia gatunek od wszystkich podobnych roślin. Owoc to 4–5-komorowa torebka o tępych klapach, otwierająca się na szczycie. Organ podziemny: rozgałęziony, drewniejący korzeń.
W Polsce gatunek obcy, pochodzący z rejonu śródziemnomorskiego (Bałkany, Półwysep Apeniński). Nie występuje u nas dziko w naturze — spotykany wyłącznie jako roślina uprawiana w ogrodach, ogródkach przydomowych, wiejskich zagonach ziołowych i kolekcjach botanicznych, sporadycznie przejściowo dziczejąca w pobliżu upraw, głównie na ciepłym południu kraju. Surowiec farmaceutyczny sprowadzany z upraw z Bałkanów i Europy Południowej.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów — im więcej słońca, tym więcej olejku. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, uboga do umiarkowanie żyznej, sucha; nie znosi mokrych, zwięzłych gleb i wymoknięcia. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 7,0–8,0) — lubi wapń. Mrozoodporność w polskich warunkach umiarkowana: przemarza w ostre, bezśnieżne zimy, zwłaszcza na wschodzie kraju; wymaga suchego zimowania i okrycia. Nie zbierać z rabat traktowanych opryskami. Uwaga praktyczna: pielęgnacja rośliny — pielenie, cięcie, zbiór — wymaga rękawic; pracy przy rucie nie wykonuje się w słoneczny dzień.
Ziele (Rutae herba) — surowiec silnie działający, zbierany w kwitnieniu. Występuje wyłącznie w preparatach aptecznych i przemysłowych (dawniej źródło rutyny) oraz w homeopatii. Nie jest to surowiec do samodzielnego przerobu i stosowania.
Ziele — od czerwca do sierpnia, na początku i w pełni kwitnienia, gdy zawartość olejku i rutyny jest największa. Ścinać górne, nieudrewniałe części pędów (ok. 20–25 cm) sekatorem, w rękawicach, w pochmurny dzień lub wieczorem — nigdy w pełnym słońcu i nie na krótko przed ekspozycją skóry na słońce, bo sok rośliny wywołuje ciężkie oparzenia fototoksyczne. W uprawie ziele zbiera się zwykle w dwóch pokosach w sezonie. Liście do przyprawiania (ludowo, w śladowych ilościach) — przed kwitnieniem, młode.
Furanokumaryny (m.in. bergapten, ksantotoksyna, psoralen) — odpowiedzialne za fototoksyczność; alkaloidy chinolinowe i furochinolinowe (m.in. skimmianina, dyktamnina, arborynina, graweolina); flawonoidy, przede wszystkim rutozyd (rutyna), która wzięła nazwę od tej rośliny; olejek eteryczny o ostrym zapachu, którego głównym składnikiem są metyloketony (2-undekanon i pokrewne); ponadto garbniki, gorycze, kwasy fenolowe, śluzy. Zawartość substancji czynnych zmienia się wyraźnie z siedliskiem i terminem zbioru — nie należy zakładać stałych proporcji.
Surowiec silnie działający — NIE nadaje się do samodzielnego stosowania. Nie sporządzaj z ruty naparów, odwarów ani nalewek na własną rękę i nie podawaj ich nikomu: margines między dawką „ziołową” a dawką toksyczną jest wąski i nieprzewidywalny, a zatrucia rutą kończyły się uszkodzeniem wątroby, nerek, krwotokami i zgonem. Rutę stosuje się wyłącznie w postaci gotowych preparatów aptecznych o standaryzowanej zawartości substancji czynnych (przede wszystkim leki zawierające rutozyd) oraz w preparatach homeopatycznych — zawsze w dawkach ustalonych przez producenta i pod kontrolą farmaceuty lub lekarza. Kulinarnie w kuchni śródziemnomorskiej używa się śladowych ilości świeżego liścia jako gorzkiej przyprawy (np. do grappy); nie jest to praktyka, którą warto przenosić, i nie ma nic wspólnego z leczeniem. Przy każdej pracy z rośliną — rękawice, zakryte ramiona, bez słońca.
Roślina jest ozdobna i chętnie sadzona w ogrodach ziołowych — i właśnie dlatego jest niebezpieczna: przycinanie ruty gołymi rękami w słoneczny dzień to najczęstsza przyczyna oparzeń fototoksycznych w polskich ogrodach. Objawy pojawiają się z opóźnieniem, kilkanaście do kilkudziesięciu godzin po ekspozycji: zaczerwienienie, pęcherze jak po oparzeniu, potem brunatne przebarwienia utrzymujące się miesiącami. Po kontakcie ze świeżą rośliną natychmiast umyć skórę wodą z mydłem i chronić ją przed słońcem przez kilka dni. Jeśli mimo wszystko suszysz surowiec: ziele suszyć w cieniu i przewiewie w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek; susz przechowywać oddzielnie, wyraźnie opisany, poza zasięgiem dzieci, nigdy w tym samym pojemniku ani szafce co surowce spożywcze. Nie mieszać ruty do herbatek ziołowych. Roślina jest silnie fitotoksyczna dla sąsiadów w ogrodzie — hamuje wzrost bazylii, szałwii i kapusty; nie sadzić jej w rzędzie z warzywami. Bywa mylona z rutewkami (Thalictrum) i rutewnikiem — te nie mają jednak przenikliwego zapachu ani mięsistych, sinych, całobrzegich odcinków liści.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.