Angelica archangelica
Potężna, aromatyczna roślina baldaszkowata o grubym, korzennie pachnącym korzeniu — jedno z najważniejszych ziół żołądkowych i wiatropędnych.
Arcydzięgiel litwor to okazała bylina lub roślina dwuletnia z rodziny selerowatych, w Polsce chroniona w stanie dzikim (podgatunek górski) i szeroko uprawiana jako roślina lecznicza oraz przyprawowa. W ziołolecznictwie należy do klasycznych surowców gorzko-aromatycznych: korzeń pobudza wydzielanie soków trawiennych, rozkurcza mięśniówkę gładką przewodu pokarmowego i działa wiatropędnie. Charakterystyczny, korzenno-piżmowy zapach całej rośliny pochodzi od bogatego olejku eterycznego i żywic. Surowiec zawiera furanokumaryny, przez co jest fotouczulający — to podstawowe ograniczenie w jego stosowaniu. Angelika jest też składnikiem wielu likierów ziołowych (Bénédictine, Chartreuse) i ginu.
Roślina dwuletnia lub krótkotrwała bylina monokarpiczna, w drugim (czasem trzecim) roku wybijająca w kwiatostan i po wydaniu nasion zamierająca; wysokość imponująca — 1–2,5 m. Łodyga bardzo gruba (do 5–6 cm średnicy u nasady), wzniesiona, obła, DĘTA (pusta w środku), delikatnie bruzdowana, naga, sinozielona, w górnej części często fioletowo lub czerwonawo nabiegła, w górze rozgałęziona. Liście ogromne, dolne osiągające 60–90 cm, 2–3-krotnie pierzastozłożone, o odcinkach jajowatych lub lancetowatych, ostro i nierówno piłkowanych, często 2–3-klapowych, jasnozielonych, spodem jaśniejszych; ogonek liściowy obły, dęty, u nasady rozszerzony w bardzo dużą, PĘCHERZOWATO ROZDĘTĄ, obejmującą łodygę pochwę — cecha diagnostyczna dobrze widoczna z daleka. Ulistnienie skrętoległe, ku górze liście gwałtownie maleją i redukują się niemal do samych pochew. Kwiatostanem jest ogromny, PÓŁKOLISTY DO NIEMAL KULISTEGO baldach złożony o średnicy 8–25 cm, złożony z 20–40 (do 60) baldaszków; szypuły baldaszków gęsto, krótko omszone — cecha rozpoznawcza. Pokrywa (listki u nasady baldacha złożonego) BRAK lub zredukowana do 1–2 szybko opadających listków; pokrywki (u nasady baldaszków) liczne, wąskie, szczeciniaste. Kwiaty drobne, zielonkawobiałe do żółtozielonych (nie czysto białe — odróżnienie od wielu innych baldaszkowatych), 5-płatkowe. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na dwie płaskie, jasnosłomkowe rozłupki o wyraźnych, GRUBO SKRZYDEŁKOWATYCH żeberkach bocznych — owoce są korkowate i pływają po wodzie. Organ podziemny: gruby, mięsisty, krótki kłącze przechodzące w silny korzeń palowy z licznymi, grubymi korzeniami bocznymi; korzeń z zewnątrz szarobrunatny do czerwonobrunatnego, pomarszczony podłużnie, w przekroju biały lub kremowy, o kilkumilimetrowej warstwie kory z widocznymi pod lupą brunatnymi przewodami olejkowymi; po przełamaniu wypływa żółtawobiały, gęsty sok mleczny o silnym, korzennym, piżmowo-balsamicznym zapachu — najpewniejsza cecha rozpoznawcza gatunku.
W Polsce występują dwa podgatunki. Podgatunek nizinny (Angelica archangelica subsp. archangelica) rośnie dziko nad Bałtykiem — na wybrzeżu, w ujściach rzek, nad Zalewem Wiślanym i Szczecińskim, na nadmorskich szuwarach i wilgotnych, zasolonych łąkach — oraz nad dużymi rzekami. Podgatunek górski, litwor (subsp. litoralis / w polskim ujęciu roślina tatrzańska), występuje w Karpatach: w Tatrach, Beskidach i Bieszczadach, na ziołoroślach, w wilgotnych piargach, przy potokach górskich, na polanach reglowych i w wysokich ziołoroślach subalpejskich. Roślina dziko rosnąca podlega w Polsce ochronie gatunkowej — nie wolno jej wykopywać. Gatunek jest natomiast szeroko UPRAWIANY jako roślina lecznicza i przyprawowa, w kraju i w Europie (znaczące uprawy w Niemczech, Holandii, Belgii, na Węgrzech i w Skandynawii — arcydzięgiel jest rośliną kultową w Islandii i Norwegii). Surowiec handlowy w Polsce pochodzi z upraw krajowych oraz z importu z Europy Środkowej i Zachodniej.
Stanowisko słoneczne do półcienistego; w uprawie znosi lekkie ocienienie, w naturze rośnie w miejscach widnych, ale chłodnych i wilgotnych. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, STALE WILGOTNA — arcydzięgiel jest rośliną siedlisk wilgotnych i na suchym stanowisku karłowacieje, przedwcześnie wybija w kwiatostan i daje mały, zdrewniały korzeń. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,5). Wymaga stanowiska przestronnego — dorosła roślina zajmuje ponad metr kwadratowy. Mrozoodporność pełna w warunkach polskich (roślina górska i północna, znosi surowe zimy bez okrywania). Nasiona szybko tracą zdolność kiełkowania — wysiewać świeże, jesienią, wprost do gruntu; wymagają stratyfikacji i światła do kiełkowania (nie przykrywać ziemią). Aby uzyskać dobry korzeń, w drugim roku należy WYCIĄĆ WYBIJAJĄCY PĘD KWIATOWY — roślina, która zakwitnie, zużywa cały zapas korzenia i po owocowaniu zamiera, a korzeń staje się zdrewniały i bezwartościowy. Gdzie NIE zbierać: bezwzględnie nie wykopywać korzeni z roślin dziko rosnących (ochrona gatunkowa); nie zbierać z poboczy dróg i terenów zanieczyszczonych; nie zbierać z siedlisk nadrzecznych, w których pospolicie występują trujące i inwazyjne baldaszkowate — ryzyko pomyłki jest tam największe.
korzeń z kłączem (Angelicae radix) — surowiec podstawowy i farmakopealny; pomocniczo owoc (Angelicae fructus), rzadziej ziele i liść (Angelicae herba/folium), a także olejek eteryczny z korzenia i z owoców (Oleum Angelicae). Świeże, młode ogonki liściowe i pędy są surowcem kulinarnym (kandyzowane, na konfitury). W handlu zielarskim surowcem właściwym jest korzeń rośliny UPRAWNEJ — korzeni z roślin dziko rosnących w górach nie wolno pozyskiwać (ochrona gatunkowa podgatunku górskiego).
Korzeń z kłączem (surowiec główny) — JESIENIĄ PIERWSZEGO ROKU, we wrześniu i październiku, po zakończeniu wegetacji, ale przed przemarznięciem gruntu. To jedyny właściwy termin: korzeń jest wtedy mięsisty, soczysty i najbogatszy w olejek eteryczny. Z roślin, które już wybiły w kwiatostan i zakwitły (drugi rok), korzeń jest zdrewniały, gąbczasty w środku i bezwartościowy — dlatego w uprawie wycina się pędy kwiatowe. Dopuszczalny, choć gorszy, jest zbiór wczesną wiosną drugiego roku (marzec–kwiecień), bezwzględnie przed ruszeniem wegetacji. Korzenie wykopywać ostrożnie widłami (są głębokie i kruche), otrząsnąć z ziemi, szybko opłukać i natychmiast przekroić wzdłuż — praca w rękawicach, bo świeży sok jest fototoksyczny. Owoc — sierpień–wrzesień drugiego roku, gdy rozłupki są dojrzałe, jasnosłomkowe i zaczynają się osypywać z baldacha; ścinać całe baldachy i dosuszać na płachcie. Ziele i liść (surowiec pomocniczy) — maj–czerwiec, przed kwitnieniem, gdy roślina jest w pełni wyrośnięta, w suchy dzień przed południem. Młode ogonki liściowe i pędy do celów kulinarnych (kandyzowanie) — maj–czerwiec, gdy są jeszcze soczyste, jędrne i niezdrewniałe.
Korzeń: olejek eteryczny (główny nośnik działania; w składzie dominują monoterpeny — β-felandren, α-felandren, α-pinen, limonen, p-cymen, oraz makrocykliczne laktony, m.in. pentadekanolid i cyklopentadekanolid, odpowiadające za piżmową nutę zapachu). Furanokumaryny i kumaryny — grupa kluczowa dla bezpieczeństwa surowca: ksantotoksyna (metoksalen), bergapten, imperatoryna, izoimperatoryna, angelicyna, ostol, umbeliferon, ksantotoksol. Kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), gorycze, żywice i substancje balsamiczne, garbniki, fitosterole, cukry, kwasy organiczne (jabłkowy, angelikowy), skrobia. Owoc: olejek eteryczny (bogatszy w β-felandren niż olejek z korzenia) oraz furanokumaryny — imperatoryna w owocach występuje w wysokim udziale. Ziele i liść: olejek eteryczny o uboższym składzie, kumaryny, flawonoidy, gorycze — surowiec słabszy. Dokładne zawartości procentowe zależą od podgatunku, wieku rośliny, terminu zbioru i sposobu suszenia; nie należy ich traktować jako wartości stałych.
Odwar z korzenia: 1 łyżeczka (ok. 2–3 g) rozdrobnionego korzenia na szklankę zimnej wody, zagotować i gotować pod przykryciem 3–5 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić pół szklanki 2–3 razy dziennie: na 20–30 minut PRZED posiłkiem, gdy chodzi o pobudzenie apetytu i wydzielania soków, albo PO posiłku, gdy chodzi o wzdęcia i uczucie pełności. Napar (łagodniejszy, gdy chodzi głównie o olejek): 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod szczelnym przykryciem — przykrycie jest konieczne, bo olejek ulatnia się z parą. Nalewka (Tinctura Angelicae): 1 część rozdrobnionego korzenia na 5 części alkoholu 60–70%, macerować 2–3 tygodnie w ciemności, wstrząsając co kilka dni, przecedzić. Stosować 20–30 kropli na kieliszek wody, 2–3 razy dziennie po jedzeniu, przy wzdęciach i skurczach jelit. Wino ziołowe: korzeń macerowany w białym winie — tradycyjna postać na słabe trawienie i brak apetytu. Owoc: stosowany rzadziej i słabiej, w mieszankach wiatropędnych — 1 łyżeczka rozgniecionych owoców na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut. Kuracje prowadzi się krótko — 2–3 tygodnie, z przerwami; nie stosować arcydzięgla przewlekle. UWAGA BEZPIECZEŃSTWA: przez cały okres przyjmowania surowca i przez kilka dni po jego zakończeniu należy UNIKAĆ SILNEGO NASŁONECZNIENIA I SOLARIUM — furanokumaryny uwrażliwiają skórę na UV. Olejku eterycznego z arcydzięgla nie stosuje się wewnętrznie samodzielnie ani nie nakłada na skórę przed wyjściem na słońce. Zastosowanie kulinarne: młode, świeże ogonki liściowe i pędy kandyzowane (klasyczny dodatek cukierniczy), na konfitury i do aromatyzowania nalewek; korzeń jest składnikiem ginu i likierów ziołowych.
Zbiór korzenia: JESIENIĄ PIERWSZEGO ROKU (wrzesień–październik) — to jedyny właściwy termin, bo korzeń jest wtedy mięsisty, soczysty i bogaty w olejek. Z roślin, które już zakwitły, korzeń jest zdrewniały, gąbczasty w środku i bezwartościowy — dlatego w uprawie wycina się pędy kwiatowe. Dopuszczalny jest też zbiór wczesną wiosną drugiego roku, przed ruszeniem wegetacji, ale surowiec jest wtedy uboższy. Korzenie wykopywać ostrożnie (są głębokie i kruche), oczyścić z ziemi, szybko opłukać, grubsze przekroić WZDŁUŻ na pół lub na ćwiartki, by przyspieszyć schnięcie. Suszenie: to punkt krytyczny dla jakości. Suszyć w cieniu, w dobrym przewiewie, w temperaturze do 35 °C (maksymalnie 40 °C) — wyższa temperatura ulatnia olejek eteryczny i surowiec traci swój charakterystyczny zapach, czyli traci wartość. Korzeń jest mięsisty i wilgotny, więc suszy się długo; suszony zbyt wolno lub w zbyt grubej warstwie PLEŚNIEJE od środka — jeśli nie masz suszarki z przepływem powietrza, przekrój korzenie na cieńsze płaty. Dobry surowiec: kawałki korzenia szarobrunatne z zewnątrz, białokremowe w przekroju, ŁAMLIWE (przy zginaniu pękają z trzaskiem, nie gną się), o bardzo silnym, korzenno-piżmowym, balsamicznym zapachu i gorzko-piekącym, aromatycznym smaku. Surowiec słabo pachnący, giętki lub o stęchłym zapachu — do wyrzucenia. Przechowywanie: maksymalnie 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach, w chłodzie. Korzeń arcydzięgla jest wybitnie ATRAKCYJNY DLA SZKODNIKÓW MAGAZYNOWYCH (rozkruszki, wołek) — sprawdzać zapasy co kilka tygodni, przy pierwszych oznakach zapylenia i „ruchu” w słoiku surowiec wyrzucić. Mieszanki: arcydzięgiel dobrze łączy się z miętą, kminkiem, kolendrą i koprem włoskim (mieszanki wiatropędne), z goryczką, tatarakiem i piołunem (mieszanki gorzkie, na apetyt), z rumiankiem i melisą (skurcze na tle nerwowym). ODRÓŻNIENIE OD GATUNKÓW MYLONYCH — sprawa życia i śmierci, bo rodzina selerowatych zawiera najbardziej trujące rośliny polskiej flory: (1) SZALEJ JADOWITY (Cicuta virosa) — roślina śmiertelnie trująca, rosnąca w tych samych wilgotnych, nadwodnych siedliskach. Ma kłącze KOMOROWATE — po przekrojeniu wzdłuż widać poprzeczne przegrody i puste komory wypełnione żółtawym sokiem; to cecha absolutnie rozstrzygająca. Arcydzięgiel ma korzeń pełny, mięsisty, bez komór. Szalej ma też liście 2–3-krotnie pierzaste o wąskich, ostro piłkowanych odcinkach i baldach z licznymi pokrywkami, ale bez pokrywy. ZASADA: nigdy nie wykopuj „arcydzięgla” z brzegu wody, rowu ani torfowiska. (2) SZCZWÓŁ PLAMISTY (Conium maculatum) — śmiertelnie trujący; ma łodygę pokrytą CZERWONOBRUNATNYMI PLAMAMI, jest nagi, a po roztarciu wydziela ODRAŻAJĄCY, mysi zapach — nie korzenny. Arcydzięgiel pachnie mocno, aromatycznie i przyjemnie. (3) BARSZCZ SOSNOWSKIEGO i BARSZCZ MANTEGAZZIEGO (Heracleum) — bardzo silnie parzące; mają łodygę SZORSTKO OWŁOSIONĄ, często czerwono nakrapianą, liście o odcinkach znacznie szerszych i ostro klapowanych, kwiaty CZYSTO BIAŁE, a baldach PŁASKI, nie kulisty. Arcydzięgiel ma łodygę NAGĄ, kwiaty ZIELONKAWOBIAŁE, a baldach PÓŁKOLISTY. Kontakt z barszczem wywołuje ciężkie oparzenia — jeśli masz wątpliwość, nie dotykaj rośliny gołymi rękami. (4) DZIĘGIEL LEŚNY (Angelica sylvestris) — nietrujący, ale znacznie słabszy leczniczo; ma baldach PŁASKI (nie kulisty), kwiaty białe do różowawych, korzeń cieńszy i o dużo słabszym zapachu, a łodygę zwykle bez tak wyraźnie rozdętych pochew. Bywa sprzedawany jako zamiennik — rozpoznasz go po słabym zapachu korzenia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.