Allium cepa
Podstawowe warzywo cebulowe, a zarazem sprawdzony domowy surowiec wykrztuśny — syrop z cebuli od pokoleń stosowany na kaszel.
Cebula to warzywo, ale w polskim lecznictwie domowym pełni rolę pełnoprawnego surowca — przede wszystkim jako podstawa syropu wykrztuśnego. Jej działanie opiera się na siarkowych związkach lotnych, które powstają dopiero po uszkodzeniu tkanki: enzym allinaza rozkłada nieaktywne prekursory na drażniące, przeciwbakteryjne tiosulfiniany. To one wyciskają łzy przy krojeniu i one odpowiadają za większość efektów. Cebula zawiera też duże ilości kwercetyny, zwłaszcza w zewnętrznych, kolorowych łuskach. W zielarstwie traktuje się ją jako surowiec pomocniczy i wspomagający — realny, ale o umiarkowanej sile działania, bez pretensji do zastępowania leków.
Roślina zielna uprawiana jako jednoroczna lub dwuletnia, w pierwszym roku wytwarzająca cebulę, w drugim pęd kwiatowy. Cebula podziemna kulista, spłaszczono-kulista lub wrzecionowata, o średnicy 3–12 cm, zbudowana z koncentrycznych, mięsistych, białych łusek spichrzowych, okryta z zewnątrz suchymi, papierowatymi łuskami barwy słomkowej, brunatnożółtej, czerwonofioletowej lub białej zależnie od odmiany. Liście odziomkowe, rurkowate (dęte, puste w środku), obłe, sinozielone, woskowane, o długości 20–50 cm, najgrubsze w dolnej części i zwężające się ku zaostrzonemu wierzchołkowi — to kluczowa cecha odróżniająca od czosnku i pora, które mają liście płaskie. Głąbik kwiatowy pojedynczy, wzniesiony, dęty, wysokości 60–120 cm, charakterystycznie brzuchato rozdęty w dolnej połowie i zwężony u wierzchołka. Kwiatostan to gęsty, kulisty baldach o średnicy 4–8 cm, przed rozwinięciem osłonięty błoniastą pochwą, złożony z licznych drobnych kwiatów o białawych lub zielonkawobiałych listkach okwiatu. Owoc to trójkomorowa torebka z czarnymi, kanciastymi nasionami. Korzenie wiązkowe, płytkie, sznurowate, białe.
Gatunek uprawny, nieznany w stanie dzikim; pochodzi z Azji Środkowej i Południowo-Zachodniej, gdzie był uprawiany już w starożytności. W Polsce nie występuje dziko — uprawiany powszechnie w całym kraju, w ogrodach przydomowych i na dużą skalę polową; główne rejony towarowej uprawy to Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze i Żuławy. Może przejściowo dziczeć na wysypiskach i przy zabudowaniach, ale nie zadomawia się trwale.
Stanowisko wybitnie słoneczne, otwarte i przewiewne. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, o strukturze gruzełkowatej — najlepiej gliniasto-piaszczysta lub lessowa; nie znosi gleb zlewnych, ciężkich i podmokłych, na których gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); na glebach kwaśnych plonuje słabo i choruje. Wymaga umiarkowanej wilgotności w okresie wzrostu liści i suchych warunków w fazie dojrzewania cebuli. Uprawia się ją w drugim roku po oborniku — świeży obornik powoduje bujny wzrost szczypioru kosztem cebuli i pogarsza przechowalność. Cebula w gruncie jest odporna na mróz w postaci dymki ozimej odmian jesiennych; cebula konsumpcyjna zbierana jest przed przymrozkami. Nie uprawiać po sobie i po innych warzywach cebulowych częściej niż co 4 lata (mątwik, głownia, mączniak). Nie zbierać (ani nie uprawiać) na glebach nawożonych świeżymi osadami, przy drogach i na terenach skażonych — cebula łatwo pobiera azotany i metale ciężkie.
cebula, czyli zmięsniałe łuski spichrzowe (Cepae bulbus) — używana świeża; pomocniczo świeży szczypior i suche łuski okrywające (na wyciągi bogate w kwercetynę)
Cebula konsumpcyjna i lecznicza — od końca lipca do początku września, gdy szczypior załamuje się i zasycha, a zewnętrzne łuski są suche i szeleszczące; wyrywać w suchy, słoneczny dzień, przesuszyć na powietrzu lub pod wiatą przez 1–3 tygodnie z pozostawionym szczypiorem, dopiero potem obciąć. Do celów leczniczych (syrop) używa się cebuli świeżej, przez cały rok z przechowalni — najskuteczniejsza jest ostra, mocno pachnąca cebula żółta, nie odmiany słodkie i sałatkowe. Szczypior — od kwietnia do października, na bieżąco, młody i soczysty. Suche łuski okrywające — zbierać przy obieraniu, przez cały rok.
Związki siarkowe: nielotne prekursory (S-alkilo-L-cysteinosulfotlenki, m.in. izoallina), z których po uszkodzeniu tkanki enzym allinaza uwalnia lotne tiosulfiniany i czynnik łzawiący (tlenek tiopropanalu-S); dalej powstają siarczki i disiarczki. Flawonoidy — przede wszystkim kwercetyna i jej glikozydy (spirytusowe i wodne wyciągi z zewnętrznych, kolorowych łusek są w nią najbogatsze), a w odmianach czerwonych także antocyjany. Ponadto fruktany i inulina (działanie prebiotyczne), pektyny, saponiny, kwasy fenolowe, witamina C, witaminy z grupy B, potas, siarka, selen, śladowe ilości olejków. Ostrość i siła działania cebuli zależą wprost od zawartości związków siarkowych — odmiany słodkie mają ich znacznie mniej.
Syrop z cebuli (podstawowe zastosowanie): cebulę pokroić w cienkie plastry lub kostkę, przesypać warstwami cukru albo zalać miodem, odstawić na 6–12 godzin w temperaturze pokojowej pod przykryciem; powstały sok zlać. Dorośli: 1 łyżka 3–5 razy dziennie; dzieci powyżej 1. roku życia: 1 łyżeczka 3–4 razy dziennie (dzieciom poniżej 1. roku nie podawać syropu z miodem — ryzyko botulizmu niemowlęcego, użyć cukru). Syrop przygotowywać na bieżąco, przechowywać w lodówce do 2–3 dni — dłużej fermentuje i traci aktywność. Nie podgrzewać, bo temperatura niszczy związki siarkowe. Nalewka/macerat: cebulę zalać wódką 40% w proporcji 1:3, macerować 2 tygodnie, stosować 1 łyżeczkę 2 razy dziennie wspomagająco przy nieżytach. Świeży sok z cebuli (wyciśnięty w sokowirówce) — 1 łyżka 2–3 razy dziennie, bardzo drażniący, ostrożnie. Zewnętrznie: papka ze świeżej cebuli w gazie jako okład na ukąszenia i czyraki, maksymalnie 15–20 minut — dłuższy kontakt powoduje podrażnienie i oparzenie skóry. W diecie: 1 średnia cebula dziennie, najlepiej surowa lub krótko duszona, bo długie gotowanie rozkłada substancje czynne.
Cebula jest surowcem ŚWIEŻYM — suszenie i gotowanie niszczy allinazę i lotne związki siarkowe, więc suszona cebula ma wartość kulinarną, a nie leczniczą. Do syropu wybierać cebulę ostrą, żółtą lub czerwoną, o mocnym zapachu i twardych, suchych łuskach; cebula miękka, z zieloną kiełkującą osią, przemarznięta lub z pleśnią u nasady jest bezwartościowa. Krojenie uruchamia enzym — dlatego cebulę do syropu kroi się drobno i zostawia na kilkanaście minut przed zalaniem, żeby reakcja zdążyła zajść. Przechowywać cebulę w chłodzie (0–5 °C), przy niskiej wilgotności, w ciemności i przewiewie, w skrzynkach lub siatkach — NIE w foliowych workach i NIE w lodówce razem z warzywami wilgotnymi (parzy się i gnije), ani obok ziemniaków (wzajemnie przyspieszają psucie). Zewnętrzne suche łuski to najbogatsze źródło kwercetyny — nie wyrzucać ich, tylko odkładać na wywar (barwi też pisanki). Cebula dobrze łączy się z miodem, czosnkiem i chrzanem (mieszanki na kaszel i infekcje) oraz z tymiankiem i podbiałem w syropach wykrztuśnych. Typowy błąd: gotowanie syropu — daje słodki płyn bez działania. Drugi typowy błąd: podawanie syropu z miodem niemowlętom.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.