Nigella sativa
Jednoroczna roślina o czarnych, ostro pachnących nasionach zawierających tymochinon — surowiec immunostymulujący, przeciwzapalny i przeciwalergiczny.
Czarnuszka siewna to jedna z najstarszych roślin leczniczych świata — nasiona znajdowano w grobowcu Tutanchamona, a tradycja arabska nazywa ją „ziarnem błogosławieństwa”. W Polsce uprawiana od stuleci: dawniej przede wszystkim jako przyprawa do chleba i ogórków kiszonych, dziś jako roślina lecznicza. Substancją, na której opiera się cała jej reputacja, jest tymochinon — składnik olejku eterycznego o udokumentowanym działaniu przeciwzapalnym, przeciwutleniającym i modulującym odporność. Surowcem są nasiona i tłoczony z nich na zimno olej, stosowany przy alergiach, nieżytach dróg oddechowych i jako środek wspierający odporność.
Roślina JEDNOROCZNA, zielna, wysokości 20–50 cm, o pokroju wzniesionym, w górze rozgałęzionym. Łodyga wzniesiona, obła, delikatnie bruzdowana, krótko owłosiona gruczołowato, rozgałęziająca się w górnej części. Liście skrętoległe, siedzące lub krótkoogonkowe, dwu- do trzykrotnie pierzastosieczne, o odcinkach WĄSKICH, nitkowatych lub równowąskich, o szerokości 0,5–1,5 mm — liść wygląda koronkowo, „koperkowato”, ale odcinki są krótsze i sztywniejsze niż u czarnuszki damasceńskiej. Kwiaty pojedyncze, szczytowe, o średnicy 2–3,5 cm, promieniste, o 5 płatkowatych działkach okwiatu barwy białawej, białoniebieskiej lub bladoniebieskiej, z wyraźnym zielonkawym lub niebieskawym użyłkowaniem; wewnątrz liczne, drobne, dwuwargowe miodniki i pęk pręcików. CECHA DIAGNOSTYCZNA: u czarnuszki siewnej kwiat NIE jest otoczony pierzastą, koronkową „kryzą” podkwiatków — tę ma czarnuszka damasceńska (Nigella damascena, ozdobna „panna w zieleni”), z którą siewną najczęściej się myli. Owoc: charakterystyczna, wzdęta, kulistawa lub jajowata TOREBKA złożona z 5 (rzadziej 6–7) zrośniętych mieszków, zwieńczona 5 długimi, sztywnymi, rozchylonymi wyrostkami szyjek słupka; torebka jest brodawkowata i gruczołkowato szorstka (u damasceńskiej gładka i bardziej kulista), pęka na szczycie i wysypuje nasiona. Nasiona liczne, drobne (2–3 mm), ostro trójgraniaste, o powierzchni matowoczarnej, drobno brodawkowatej i pomarszczonej; po roztarciu wydzielają silny, ostry, korzenny zapach — mieszaninę nuty pieprznej, kminkowej i truskawkowej, i mają piekący, gorzkawy smak. Korzeń palowy, cienki, płytki.
Gatunek obcy, uprawny — w Polsce nie występuje dziko. Pochodzi z południowo-zachodniej Azji i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego (Bliski Wschód, Turcja, Iran); dziko rośnie na suchych, kamienistych zboczach i jako chwast pól. W Polsce uprawiana od średniowiecza w ogrodach i na polach, sporadycznie przejściowo dziczejąca na przychaciach i przy uprawach, ale niezadomawiająca się. Uprawy towarowe istnieją w kraju (m.in. Lubelszczyzna, Podkarpacie, Wielkopolska), jednak większość suszu i oleju dostępnego w handlu sprowadzana jest z Egiptu, Turcji, Syrii, Indii i Etiopii — te partie różnią się zawartością tymochinonu.
Stanowisko bezwzględnie słoneczne, ciepłe, otwarte. Gleba przepuszczalna, lekka do średnio zwięzłej, próchniczna, umiarkowanie żyzna, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); najlepiej udaje się na glebach lessowych i próchnicznych rędzinach. Nie znosi gleb ciężkich, zlewnych, kwaśnych ani podmokłych — na takich siewki gniją. Wilgotność umiarkowana; roślina znosi krótką suszę, ale w okresie kwitnienia i zawiązywania torebek potrzebuje wody. Jako roślina jednoroczna nie wymaga mrozoodporności, ale młode siewki są wrażliwe na przymrozki — wysiew wprost do gruntu od połowy kwietnia do początku maja, na głębokość 1–2 cm, w rzędy co 25–30 cm. Nie przesadzać: czarnuszka ma korzeń palowy i źle znosi przesadzanie, dlatego nie uprawiać jej z rozsady. Wschody po 2–3 tygodniach. Roślina wymaga długiego, ciepłego lata do wykształcenia dojrzałych nasion — w chłodne, mokre lata torebki nie dojrzewają. Nie zbierać i nie uprawiać przy drogach, torowiskach i terenach przemysłowych.
nasiona (Nigellae sativae semen), olej tłoczony na zimno z nasion (Nigellae sativae oleum), rzadziej olejek eteryczny
Nasiona — jedyny surowiec — zbiera się od sierpnia do września, gdy torebki nasienne zbrunatnieją, wyschną i zaczną pękać na szczycie, ale ZANIM się w pełni otworzą i wysypią nasiona. Nie czekać na dojrzenie wszystkich torebek: gdy zbrunatnieje około 2/3 z nich, ściąć całe rośliny (sierpem lub sekatorem) tuż nad ziemią, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Ścięte rośliny związać w luźne snopki lub rozłożyć na płótnie w suchym, przewiewnym miejscu i dosuszyć przez 1–2 tygodnie — torebki dopękają, a nasiona same się wysypią. Następnie wymłócić (przetrzeć torebki w dłoniach lub wytrzepać na płótno), przewiać i oczyścić z plew. Zbiór z pojedynczych roślin w ogrodzie: dojrzałe torebki obcinać sukcesywnie, gdy zbrunatnieją, i dosuszać w papierowej torbie. Ziela, liści ani korzenia czarnuszki się nie zbiera — nie są surowcem.
Nasiona zawierają: olej tłuszczowy (główna frakcja masy nasion) o przewadze nienasyconych kwasów tłuszczowych — kwasu linolowego (omega-6) i oleinowego, z niewielkim dodatkiem kwasu eikozadienowego (charakterystycznego dla gatunku) i kwasów nasyconych; olejek eteryczny, w którym składnikiem kluczowym i najlepiej przebadanym jest TYMOCHINON, a obok niego ditymochinon, tymohydrochinon, tymol, karwakrol, p-cymen, alfa-pinen i alfa-tujen. Ponadto: alkaloidy izochinolinowe (nigellicyna, nigellidyna) i alkaloidy pirazolowe (nigellidyna, nigellimina), saponiny triterpenowe (główna — alfa-hederyna), fitosterole (beta-sitosterol, stigmasterol, kampesterol), tokoferole, karotenoidy, flawonoidy, garbniki, śluzy, białko o pełnym profilu aminokwasowym, błonnik oraz sole mineralne — nasiona są dobrym źródłem żelaza, wapnia, magnezu, cynku, miedzi i selenu. Zawartość tymochinonu jest silnie zmienna i zależy od pochodzenia surowca, roku, sposobu przechowywania i metody tłoczenia oleju — to najczęstsza przyczyna różnic w skuteczności między partiami. Tymochinon jest wrażliwy na światło i temperaturę i ulega rozkładowi.
Nasiona całe (najprostsza i najbezpieczniejsza forma): 1/2 do 1 łyżeczki dziennie, świeżo rozgniecionych w moździerzu lub dokładnie przeżutych — nasiona połknięte w całości przechodzą przez przewód pokarmowy nietknięte, bo twarda łupina nie ulega strawieniu; nierozgniecione są praktycznie bezużyteczne. Można wymieszać z miodem lub jogurtem, co maskuje ostry smak. Olej z czarnuszki (tłoczony na zimno): zwyczajowo 1/2 do 1 łyżeczki dziennie, na czczo lub do posiłku, popijając wodą; przy kuracjach przeciwalergicznych stosuje się go przez kilka tygodni do kilku miesięcy — działanie nie jest natychmiastowe, buduje się stopniowo. Nie przekraczać dawek podanych przez producenta na opakowaniu. Napar z nasion: 1 łyżeczka rozgniecionych nasion na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie po jedzeniu (wiatropędnie, trawiennie). Zewnętrznie: czysty olej wcierać w skórę zmienioną chorobowo 1–2 razy dziennie lub dodawać do maści i balsamów; przy AZS i łuszczycy stosowany długotrwale. Kulinarnie: nasiona jako przyprawa do chleba, bułek, serów, warzyw, ogórków kiszonych i marynat, do potraw kuchni bliskowschodniej i indyjskiej; prażone na suchej patelni zyskują pełnię aromatu. OLEJKU ETERYCZNEGO z czarnuszki nie stosować doustnie — jest silnie stężony i toksyczny w większych dawkach; do użytku wewnętrznego służy wyłącznie olej TŁUSZCZOWY, a to dwa różne produkty, mylone nagminnie.
Suszenie: nasiona dosusza się w całych, ściętych roślinach, w cieniu i przewiewie, w temperaturze pokojowej — nie w suszarce i nie na słońcu; tymochinon jest wrażliwy na temperaturę i światło. Po wymłóceniu nasiona przewiać i dosuszyć jeszcze kilka dni cienką warstwą, aż będą twarde i przesypywać się z szelestem. Przechowywanie: w szczelnych, CIEMNYCH słojach lub puszkach, w chłodzie, do 12 miesięcy — nasiona zawierają dużo oleju i po tym czasie jełczeją; zjełczały surowiec pachnie farbą olejną i jest bezwartościowy. Nie mielić na zapas — mielone nasiona tracą olejek i utleniają się w ciągu dni. Rozpoznanie dobrego surowca: nasiona matowoczarne (nie szare, nie brunatne), suche, o ostrym, korzennym zapachu wyzwalającym się po roztarciu w palcach, w smaku wyraźnie piekące i gorzkawe; nasiona bez zapachu lub o zapachu zjełczałego tłuszczu — odrzucić. OLEJ: kupować wyłącznie tłoczony na zimno, nierafinowany, w CIEMNEJ butelce, z widoczną datą tłoczenia (nie tylko przydatności); po otwarciu przechowywać w lodówce i zużyć w ciągu 1–3 miesięcy. Olej dobry jest ciemnobursztynowy do brunatnego, o ostrym, piekącym, „pieprznym” posmaku drapiącym w gardle — to tymochinon; olej łagodny, bezsmakowy i jasny jest albo rafinowany, albo stary, albo rozcieńczony. Olej rafinowany i tłoczony na gorąco jest pozbawiony tymochinonu i bezużyteczny leczniczo. Mylenie gatunków — sprawa kluczowa: czarnuszkę SIEWNĄ (N. sativa) myli się nagminnie z czarnuszką DAMASCEŃSKĄ (N. damascena, ozdobna „panna w zieleni”), której nasiona NIE są surowcem leczniczym, a roślina zawiera trującą damascyninę. Odróżnia się je po kwiecie: damasceńska ma kwiat otoczony pierzastą, koronkową kryzą podkwiatków, siewna nie ma jej wcale; torebka damasceńskiej jest gładka i wzdęta, siewnej — brodawkowata. Nasion czarnuszki nie mylić też z czarnym sezamem ani z nasionami cebuli — te ostatnie są podobne kształtem, ale bez charakterystycznego korzennego aromatu. Mieszanki: z olejem z wiesiołka i miodem (alergie, skóra atopowa), z tymiankiem i podbiałem (drogi oddechowe), z ostropestem (wsparcie wątroby). Uwaga praktyczna: działanie przeciwalergiczne pojawia się dopiero po kilku tygodniach systematycznego stosowania — jednorazowa dawka nic nie daje, a większość rozczarowanych czarnuszką pacjentów po prostu brała ją za krótko.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.