Fasola zwykła

Opis

Fasola zwykła jest w Polsce warzywem powszechnym, ale w zielarstwie liczy się z zupełnie innego powodu niż nasiona: surowcem farmakopealnym jest OWOCNIA, czyli wysuszone łuski dojrzałych strąków po wyłuskaniu nasion. To klasyczny przykład surowca odpadowego, który okazał się wartościowy — łuski, przez wieki wyrzucane, zawierają rozpuszczalne związki krzemu, aminokwasy i flawonoidy, i dają odwar o łagodnym działaniu moczopędnym. Owocnia fasoli jest też stałym, obowiązkowym składnikiem polskich mieszanek wspomagających kontrolę glikemii, przy czym trzeba to postawić jasno: jest to wsparcie, nie leczenie. Nasiona pozostają wartościowym warzywem strączkowym — ale wyłącznie po ugotowaniu, bo surowe są toksyczne.

Wygląd

Roślina jednoroczna, występująca w dwóch formach użytkowych: KARŁOWEJ (krzaczastej), wysokości 30–60 cm, o pędzie kończącym wzrost kwiatostanem, oraz TYCZNEJ (pnącej), wijącej się w lewo wokół podpory i osiągającej 2–3 m. Łodyga cienka, obła lub kanciasta, zwykle słabo owłosiona, zielona lub antocyjanowo nabiegła. Liście skrętoległe, TRÓJLISTKOWE, długoogonkowe; listki szeroko jajowate, zaostrzone, całobrzegie, o wyraźnym siatkowatym użyłkowaniu i szorstko owłosionej dolnej stronie; listek szczytowy symetryczny, na dłuższym ogonku, listki boczne asymetryczne u nasady. U nasady ogonka liściowego siedzą drobne przylistki — cecha rodziny bobowatych. Kwiatostan: KRÓTKIE, UBOGOKWIATOWE GRONO (2–8 kwiatów) na krótkiej szypule, SCHOWANE WŚRÓD LIŚCI i nie wystające ponad ulistnienie — to najważniejsza cecha odróżniająca od fasoli wielokwiatowej, u której długie grona wyraźnie wystają ponad liście. Kwiaty motylkowe, drobne (10–15 mm), białe, kremowe, bladożółte lub bladofioletowo-liliowe — NIGDY intensywnie szkarłatne; żagielek szeroki i odgięty, łódeczka charakterystycznie SPIRALNIE SKRĘCONA. Owoc to STRĄK długości 8–20 cm, prosty lub lekko sierpowaty, obły albo spłaszczony, u odmian szparagowych bez włóknistego pergaminu, u odmian na suche nasiona z twardą warstwą pergaminową; barwa zielona, żółta (odmiany woskowe) lub fioletowa. Nasiona 8–20 mm, NERKOWATE lub owalne, znacznie mniejsze niż u fasoli wielokwiatowej, o gładkiej, błyszczącej łupinie w barwach od białej przez kremową, żółtą, brązową, czerwoną, czarną po marmurkowatą i cętkowaną; znaczek (hilum) drobny, owalny. Kiełkowanie epigeiczne — liścienie zostają WYNIESIONE nad powierzchnię gleby (u fasoli wielokwiatowej pozostają pod ziemią). Korzeń palowy z brodawkami korzeniowymi zawierającymi bakterie wiążące azot.

Gdzie rośnie

W Polsce wyłącznie roślina uprawna — nie występuje dziko i nie zadomawia się, bo ginie przy pierwszym przymrozku. Uprawiana w całym kraju: w ogrodach przydomowych, na działkach i towarowo, zarówno na strąki zielone (fasolka szparagowa), jak i na suche nasiona. Gatunek pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej (centra udomowienia w Mezoameryce i Andach), uprawiany tam od tysięcy lat; do Europy sprowadzony po odkryciu Ameryki, w XVI wieku, i szybko zadomowiony w kuchni i w medycynie ludowej. Surowiec zielarski (owocnia) pozyskuje się w Polsce z upraw krajowych — głównie jako produkt uboczny zbioru fasoli na suche nasiona — oraz importuje z krajów o dużej produkcji nasiennej.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, o dobrej strukturze, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Nie znosi gleb ciężkich, zimnych, zlewnych ani podmokłych; nie lubi świeżego obornika — sadzić w drugim roku po nawożeniu organicznym. Jako roślina motylkowa wiąże azot atmosferyczny dzięki bakteriom brodawkowym i sama wzbogaca stanowisko — nie wymaga nawożenia azotowego, dobrze reaguje na potas i fosfor. Wymaga równomiernej wilgotności w okresie kwitnienia i zawiązywania strąków; susza w tej fazie powoduje zrzucanie kwiatów i puste strąki. Mrozoodporność ŻADNA: ginie przy 0 °C, uszkadzają ją już przymrozki przygruntowe. Siew do gruntu po 15 maja, gdy gleba ogrzeje się do co najmniej 10–12 °C; nasiona posiane w zimną ziemię gniją. W chłodne, deszczowe lata gorzej plonuje niż fasola wielokwiatowa. Nie zbierać owocni z upraw opryskiwanych fungicydami tuż przed zbiorem, z pól przy ruchliwych drogach ani z terenów przemysłowych — duże, szorstkie powierzchnie łusek zatrzymują pyły, metale ciężkie i pozostałości środków ochrony roślin.

Surowiec

owocnia — wysuszone łuski dojrzałych strąków bez nasion (Phaseoli pericarpium, syn. Phaseoli fructus sine semine); nasiona jako warzywo strączkowe, wyłącznie po ugotowaniu. Nasiona NIE są surowcem zielarskim.

Termin zbioru

Owocnia (surowiec zielarski) — wrzesień–październik, po pełnym dojrzeniu strąków, gdy łuski zżółkną, wyschną, staną się pergaminowate i sztywne, a nasiona w środku są twarde i grzechoczą przy potrząśnięciu. Strąki zbiera się w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy; następnie łuska, nasiona odkłada do jedzenia lub siewu, a puste łuski — właściwy surowiec — rozdrabnia na kawałki i dosusza. Zasada bezwzględna: surowcem jest owocnia BEZ NASION, oczyszczona z resztek nasion, szypułek i przegród. Nie zbierać łusek zapleśniałych, przemoczonych deszczem, pokrytych czarnymi lub rdzawymi plamami — po opadach szybko zasiedlają je grzyby, a spleśniały surowiec nadaje się tylko do wyrzucenia. Strąki zielone (fasolka szparagowa, warzywo) — lipiec–wrzesień, zbiór sukcesywny co 2–3 dni, gdy strąk jest jędrny, soczysty, łamie się z trzaskiem, a nasiona są ledwie zarysowane; przerośnięty strąk włóknieje. Suche nasiona — wrzesień–październik, gdy strąki są w pełni dojrzałe; przy niepewnej pogodzie ścinać całe rośliny i dosuszać pod dachem.

Skład chemiczny

Owocnia: rozpuszczalne ZWIĄZKI KRZEMU (kwas krzemowy i krzemiany — główna grupa czynna surowca, z nią wiąże się działanie moczopędne i wspierające tkankę łączną), aminokwasy i ich pochodne (arginina, asparagina, tryptofan, tyrozyna, leucyna), flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu, w tym rutyna), kwasy fenolowe, fitosterole, trójterpeny, śluzy, sole mineralne z przewagą potasu, śladowe ilości chromu, niewielkie ilości alantoiny. Nasiona: białko o wysokiej zawartości lizyny (ubogie w aminokwasy siarkowe — dlatego łączy się je ze zbożami), skrobia, w tym skrobia oporna, błonnik pokarmowy rozpuszczalny i nierozpuszczalny, oligosacharydy z grupy rafinozy (stachioza, werbaskoza — przyczyna wzdęć), witaminy z grupy B, kwas foliowy, potas, magnez, żelazo, cynk, molibden. W SUROWYCH nasionach: FAZYNA (fitohemaglutynina — toksyczna lektyna wywołująca ostre zatrucie), inhibitory trypsyny, saponiny i niewielkie ilości glikozydów cyjanogennych; wszystkie ulegają rozkładowi podczas intensywnego gotowania. Nie przypisuj owocni fasoli konkretnych procentowych spadków glikemii — dane kliniczne są skąpe i niejednoznaczne, a efekt jest umiarkowany.

Właściwości

• Owocnia fasoli działa ŁAGODNIE MOCZOPĘDNIE (diureticum) — zwiększa objętość wydalanego moczu, nie drażniąc miąższu nerek, dzięki czemu jest jednym z bezpieczniejszych surowców moczopędnych w polskim zielarstwie; stosowana pomocniczo przy skłonności do obrzęków, w profilaktyce kamicy moczowej i w kuracjach „oczyszczających”. Rozpuszczalne związki krzemu wspierają odbudowę tkanki łącznej, śródbłonka naczyń, skóry, włosów i paznokci — z tego powodu owocnię łączy się ze skrzypem polnym. Tradycyjnie i najczęściej stosuje się ją jako surowiec WSPOMAGAJĄCY w cukrzycy typu 2: przypisuje się jej łagodne działanie hipoglikemizujące, wiązane z zawartością argininy, chromu oraz związków hamujących aktywność alfa-amylazy i alfa-glukozydazy, co spowalnia wchłanianie węglowodanów z jelita. Efekt jest powolny, umiarkowany i ma charakter WYŁĄCZNIE POMOCNICZY — owocnia fasoli NIE zastępuje metforminy, insuliny ani innych leków przeciwcukrzycowych i nie wolno jej tak przedstawiać pacjentowi. Dodatkowo surowiec działa łagodnie odtruwająco, wspiera usuwanie produktów przemiany materii i bywa składnikiem mieszanek przy dnie moczanowej i reumatyzmie. Nasiona: wysokobłonnikowe źródło białka roślinnego i skrobi opornej o niskim indeksie glikemicznym — realna, ale odżywcza, nie farmakologiczna wartość w diecie diabetyka.

Zastosowanie

Odwar z owocni: 2 łyżki rozdrobnionych, suchych łusek zalać 2 szklankami ZIMNEJ wody, powoli doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem na małym ogniu 15–20 minut, następnie odstawić na 15 minut i przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Uwaga praktyczna: owocnia jest surowcem twardym, zdrewniałym — samo zalanie wrzątkiem (napar) NIE wyciąga z niej substancji czynnych; obowiązuje odwar z zimnego zalewu. Kuracja moczopędna i metaboliczna jest długofalowa: surowiec stosuje się w cyklach 3–4-tygodniowych z przerwami, efektów nie należy oczekiwać po kilku dniach. W mieszankach owocnia stanowi zwykle jeden z głównych składników (30–40% masy mieszanki „przeciwcukrzycowej” lub moczopędnej). Nasiona — wyłącznie PO UGOTOWANIU: suche nasiona namoczyć 8–12 godzin, wodę z moczenia WYLAĆ (usuwa oligosacharydy i część inhibitorów), zalać świeżą wodą i gotować do pełnej miękkości, przy czym pierwsze co najmniej 10 minut MUSI być intensywnym, burzliwym wrzeniem — dopiero temperatura wrzenia rozkłada fazynę. Nigdy nie gotować fasoli w wolnowarze na niskiej temperaturze (ok. 80 °C) — takie warunki nie niszczą lektyn, a wręcz zwiększają ich toksyczność. Nie jeść nasion surowych, niedogotowanych ani kiełkujących. Fasolka szparagowa (młode strąki) również wymaga ugotowania — surowa zawiera lektyny.

Uwagi dla zielarza

Suszenie owocni: łuski rozdrobnić na kawałki 2–3 cm zanim całkiem wyschną — przesuszone kruszą się w pył. Dosuszać w przewiewie, w temperaturze do 40 °C, aż będą sztywne i łamliwe. Dobry surowiec: barwa jasnożółta do słomkowej, jednolita, materiał lekki, kruchy, łamie się z trzaskiem, bez zapachu stęchlizny i bez ciemnych plam. Surowiec szary, poczerniały, z różowym lub białym nalotem to porażenie grzybami (antraknoza, pleśnie) — nie parzyć, wyrzucić. Przechowywać 12–18 miesięcy w workach papierowych lub płóciennych, w suchym i przewiewnym miejscu; NIE w szczelnych słoikach — niedosuszona owocnia zamknięta hermetycznie pleśnieje. Przed składowaniem warto surowiec przemrozić przez 48 godzin (wołek fasolowy). Mieszanki klasyczne: owocnia fasoli + ziele skrzypu + liść brzozy + korzeń perzu (moczopędna, obrzęki, kamica); owocnia fasoli + liść borówki czernicy + ziele rutwicy + liść pokrzywy + korzeń mniszka (polska mieszanka wspomagająca w cukrzycy — pamiętaj, że rutwica jest surowcem silnie działającym i ma własne ograniczenia); owocnia + znamię kukurydzy (drogi moczowe). Odróżnienie od fasoli wielokwiatowej: zwykła ma drobne białe/bladofioletowe kwiaty w krótkich gronach schowanych wśród liści, mniejsze nerkowate nasiona i wynosi liścienie nad ziemię; wielokwiatowa ma czerwone (lub duże białe) kwiaty w gronach wystających ponad liście, wielkie płaskie nasiona i liścienie zostają pod ziemią. Oba gatunki dają owocnię o zbliżonym działaniu i bywają używane zamiennie, ale farmakopealna jest fasola zwykła. Typowe błędy: (1) zaparzanie owocni wrzątkiem zamiast gotowania — surowiec pozostaje wtedy praktycznie bezużyteczny; (2) zostawianie resztek nasion w łuskach — odwar staje się mętny i mączysty; (3) traktowanie mieszanki „przeciwcukrzycowej” jako zamiennika leku.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem