Sinapis alba
Roślina oleista o dużych, jasnych nasionach zawierających sinalbinę — łagodniejszy od czarnej gorczycy surowiec rozgrzewający i pobudzający trawienie.
Gorczyca biała jest w Polsce uprawiana na dużą skalę jako roślina oleista, przyprawowa, miododajna i poplon na zielony nawóz — a przy okazji dostarcza jednego z najstarszych surowców rewulsyjnych zielarstwa. Jej nasiona zawierają glukozynolan sinalbinę, z którego pod wpływem enzymu mirozynazy powstaje izotiocyjanian p-hydroksybenzylu — związek ostry, ale nielotny, dlatego gorczyca biała działa łagodniej i przewidywalniej niż czarna. To ona jest podstawą łagodnych musztard stołowych i domowych plastrów rozgrzewających. W ziołolecznictwie ceni się ją głównie za pobudzanie wydzielania soków trawiennych i za miejscowe działanie przekrwienne w bólach mięśniowych i reumatycznych. Cała roślina, świeża i sucha, ma charakterystyczny ostry, kapustny zapach po rozgnieceniu.
Roślina jednoroczna wysokości 30–100 cm, o pokroju wzniesionym, rozgałęzionym w górnej części. Cała łodyga i liście pokryte są sztywnymi, odstającymi szczecinkami — roślina jest wyraźnie szorstka w dotyku. Liście skrętoległe, ogonkowe, lirowato pierzastodzielne, o dużej, zaokrąglonej łatce szczytowej i 1–3 parach mniejszych łatek bocznych, brzeg nierówno karbowano-ząbkowany, użyłkowanie pierzaste; liście górne mniejsze, ale nadal wcinane — nigdy nie obejmują łodygi nasadą. Łodyga obła, bruzdowana, szczeciniasta. Kwiatostan to luźne grono wydłużające się w czasie kwitnienia; kwiaty czterokrotne, jasnożółte, o średnicy 10–15 mm, płatki wyraźnie szersze niż u gorczycy polnej, działki kielicha odstające poziomo. Owoc — cecha diagnostyczna: łuszczyna odstająca od łodygi niemal pod kątem prostym, szczeciniasto owłosiona, o 3–6 nasionach, zakończona bardzo długim, spłaszczonym, szablasto zagiętym dzióbkiem, który stanowi niemal połowę długości całego owocu i często jest dłuższy od nasiennej części. Nasiona kuliste, duże (średnica 2–3 mm), jasnożółte do kremowych, gładkie — wyraźnie większe i jaśniejsze niż u gorczycy czarnej i sarepskiej. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony.
W Polsce uprawiana w całym kraju jako roślina oleista, przyprawowa, poplon ścierniskowy i międzyplon fitosanitarny (ogranicza mątwika burakowego). Powszechnie dziczeje i występuje przejściowo jako chwast na polach, ugorach, przy drogach, na przychaciach, wysypiskach i nasypach kolejowych, ale rzadko trwale zadomawia się poza uprawą. Pochodzi z rejonu śródziemnomorskiego, w Europie Środkowej znana i uprawiana od starożytności.
Stanowisko pełnosłoneczne. Gleba średnio zwięzła, próchniczna, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5); toleruje gleby lżejsze lepiej niż gorczyca czarna, ale na piaskach i kwaśnych glebach plonuje słabo. Wilgotność umiarkowana — roślina ma płytki system korzeniowy i źle znosi suszę w fazie kwitnienia. Roślina jednoroczna, jara; siewki znoszą przymrozki do około –4 °C, dorosłe rośliny są wrażliwe na mróz. Rośnie szybko — od siewu do zbioru nasion około 90–110 dni, co pozwala uprawiać ją jako poplon. Nie zbierać z pól po świeżym zabiegu herbicydowym ani z pasów przydrożnych — rośliny kapustowate skutecznie kumulują metale ciężkie i azotany.
nasienie (Sinapis albae semen), pomocniczo mączka gorczycowa i tłoczony olej gorczycowy; ziele świeże wyłącznie jako warzywo liściowe i zielony nawóz
Nasiona — lipiec–sierpień, gdy dolne łuszczyny zżółkną i staną się słomkowe, a nasiona w środku będą twarde i wybarwione, ale zanim łuszczyny zaczną pękać (gorczyca biała osypuje się szybko). Zbierać rano lub przy pochmurnej pogodzie, gdy rośliny są jeszcze lekko wilgotne od rosy — ogranicza to osypywanie. Rośliny ścinać i dosuszać w snopkach lub na płachtach w przewiewie, potem młócić i doczyszczać. Kwiaty — czerwiec–lipiec, wyłącznie na cele pszczelarskie i dekoracyjne. Młode liście do sałatek — maj–czerwiec, przed wybiciem pędu kwiatowego, bo później stają się twarde i nadmiernie ostre. Ziele na zielony nawóz — przyorywać w pełni kwitnienia, przed zawiązaniem nasion.
Nasiona: glukozynolan sinalbina (glukosinalbina) — związek nielotny, uwalniający pod wpływem enzymu mirozynazy izotiocyjanian p-hydroksybenzylu o piekącym smaku, ale bez ostrego, łzawiącego zapachu charakterystycznego dla gorczycy czarnej. Ponadto: olej tłusty (znaczna część masy nasienia, bogaty w kwas erukowy w formach niezmodyfikowanych), śluzy roślinne w łupinie nasiennej, białko, enzym mirozynaza, sinapina (cholinowy ester kwasu synapowego), fitosterole, sole mineralne. Świeże ziele i liście: glukozynolany, witamina C, karotenoidy.
Kataplazm (okład gorczycowy): 2–4 łyżki świeżo zmielonych nasion wymieszać z letnią wodą (30–40 °C — gorąca woda niszczy mirozynazę i okład nie zadziała) na gęstą papkę, odczekać 10 minut na rozwinięcie się ostrości, nałożyć na gazę i przyłożyć na skórę. Trzymać do wyraźnego zaczerwienienia i pieczenia — zwykle 5–15 minut u dorosłych, po czym natychmiast zdjąć, obmyć skórę letnią wodą i natłuścić. Nigdy nie zostawiać okładu „na noc” i nie kłaść bezpośrednio na skórę bez przekładki. Wewnętrznie: pół do jednej łyżeczki całych nasion popitych wodą przed posiłkiem, jako środek pobudzający trawienie; w kuchni — jako składnik musztard, marynat i zapraw do ogórków, gdzie działa jednocześnie przyprawowo i konserwująco. Kąpiel nóg: 2–3 łyżki mączki gorczycowej na miskę ciepłej wody, 10–15 minut, przy zaziębieniu i zimnych stopach. Świeżo zmielone nasienie traci ostrość w ciągu kilkudziesięciu minut od zawilgocenia — mieszankę przygotowywać zawsze na bieżąco.
Nasion nie suszy się w wysokiej temperaturze i nie praży, jeśli ma zostać zachowana ostrość — mirozynaza jest enzymem termolabilnym i ginie powyżej około 60 °C, a bez niej sinalbina jest bezwonna i nieaktywna. Dosuszać w przewiewie do wilgotności, przy której nasiona twardo chrzęszczą pod nożem. Przechowywać wyłącznie w całości, w szczelnym słoju, w chłodzie i ciemności — całe nasiona zachowują aktywność latami, zmielone tracą ją w ciągu tygodni, a olej tłusty jełczeje. Dobry surowiec: nasiona jednolicie jasnożółte, twarde, pełne, bez zapachu stęchlizny; po rozgryzieniu ostrość narasta powoli i jest „ciepła”, bez gryzienia w nos. Rozpoznanie: gorczycę białą pewnie odróżnia od czarnej i sarepskiej wielkość i barwa nasion (2–3 mm, jasne — wobec około 1–1,5 mm i ciemnobrunatnych) oraz szczeciniasta łuszczyna z bardzo długim, szablastym dzióbkiem odstająca od łodygi. Od gorczycy polnej odróżnia ją długi, spłaszczony dzióbek łuszczyny (u polnej dzióbek jest krótki i stożkowaty) oraz jaśniejsze, większe nasiona. Klasyczny błąd: zalanie mączki wrzątkiem — okład wtedy tylko grzeje mechanicznie i nie ma efektu rewulsyjnego. Drugi błąd: zbyt długi kontakt ze skórą, prowadzący do oparzenia chemicznego i pęcherzy. W mieszankach dobrze łączy się z chrzanem i imbirem (rozgrzewająco), a w musztardzie z estragonem i kurkumą.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.