Brassica nigra
Najostrzejsza z gorczyc, źródło lotnego olejku gorczycznego — klasyczny surowiec rewulsyjny, bardzo skuteczny i bardzo łatwy do przedawkowania miejscowego.
Gorczyca czarna to farmakopealna gorczyca właściwa: jej nasiona zawierają sinigrynę, z której enzym mirozynaza uwalnia lotny izotiocyjanian allilu, czyli olejek gorczyczny. To on odpowiada za piekący smak, gryzący zapach drażniący oczy i nos oraz za gwałtowne działanie przekrwienne na skórze. W porównaniu z gorczycą białą działa mocniej, szybciej i bardziej agresywnie — dawne plastry gorczycowe robiono właśnie z niej. Roślina była uprawiana w Polsce na przyprawę i surowiec apteczny, dziś w uprawie polowej ustąpiła miejsca gorczycy sarepskiej i białej, bo dojrzewa nierównomiernie i silnie się osypuje. Surowiec pozostaje w użyciu zewnętrznym i przyprawowym, ale wymaga dyscypliny w dawkowaniu i czasie kontaktu ze skórą.
Roślina jednoroczna, wysokości 60–150 cm, nierzadko przekraczająca metr — wyraźnie wyższa i smuklejsza od gorczycy białej. Pokrój wzniesiony, silnie rozgałęziony w górnej połowie, o cienkich, rózgowatych gałązkach. Dolne liście ogonkowe, lirowato pierzastodzielne, o dużej łatce szczytowej i 2–4 parach łatek bocznych, szorstko owłosione, brzeg nierówno ząbkowany. Liście górne — cecha diagnostyczna: wąskolancetowate, całobrzegie lub słabo ząbkowane, całkowicie nagie, sinozielone, wyraźnie ogonkowe i nieobejmujące łodygi. Łodyga w dolnej części szczeciniasta, w górnej naga i sina. Kwiatostan to wydłużające się grono; kwiaty czterokrotne, jasnożółte, drobniejsze niż u gorczycy białej (7–10 mm). Owoc — cecha diagnostyczna: łuszczyna krótka (10–25 mm), naga, czterokanciasta, przylegająca ściśle do łodygi (nie odstająca), zakończona krótkim, cienkim, szydłowatym dzióbkiem bez nasion. Nasiona bardzo drobne, kuliste, średnicy 1–1,6 mm, ciemnobrunatne do niemal czarnych, o powierzchni drobno siateczkowanej; w przekroju żółte. Korzeń palowy, cienki.
Pochodzi z basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. W Polsce uprawiana dawniej powszechnie, dziś w uprawie rzadka; występuje głównie jako gatunek zdziczały i przejściowo zawlekany — na przychaciach, przydrożach, nasypach kolejowych, nieużytkach, brzegach rzek, wysypiskach i w ogrodach. Nie tworzy trwałych populacji na większości terenu kraju, najczęściej spotykana w cieplejszych rejonach południowej i zachodniej Polski.
Stanowisko pełnosłoneczne, ciepłe i osłonięte. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, dobrze uwilgotniona, zasobna w wapń i azot, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5). Roślina jara, wymaga dłuższego okresu wegetacji niż gorczyca biała (około 120–140 dni), przez co w chłodniejszych rejonach Polski dojrzewa niepewnie. Wrażliwa na suszę i na przymrozki jesienne. Nie zbierać z poboczy dróg, kolejowych nasypów i terenów przemysłowych — kapustowate kumulują metale ciężkie; unikać też stanowisk przy polach opryskiwanych.
nasienie (Sinapis nigrae semen, Brassicae nigrae semen), z niego mączka gorczycowa i lotny olejek gorczyczny (Oleum sinapis aethereum) — olejku w postaci czystej nie stosuje się samodzielnie, wyłącznie w preparatach aptecznych i silnych rozcieńczeniach
Nasiona — sierpień–wrzesień. Gorczyca czarna dojrzewa nierównomiernie i bardzo silnie się osypuje, dlatego rośliny ścina się, gdy dopiero dolna trzecia część łuszczyn zbrunatnieje, a reszta jest jeszcze zielonożółta; dosusza się je w snopkach lub na płachtach, gdzie nasiona dochodzą, a straty są niewielkie. Zbierać wcześnie rano, przy rosie, gdy łuszczyny są wilgotne i mniej pękliwe. Po dosuszeniu młócić i doczyszczać. Świeże ziele nie jest surowcem zielarskim; młodych liści nie zbiera się do celów leczniczych.
Nasiona: glukozynolan sinigryna (potasowy myronian), rozkładana przez enzym mirozynazę do lotnego izotiocyjanianu allilu (olejek gorczyczny) — związku o piekącym smaku i silnie łzawiącym zapachu; sinapina, śluzy roślinne, olej tłusty (znaczna część masy nasienia), białko, mirozynaza, fitosterole, sole mineralne. Kluczowa różnica wobec gorczycy białej: produkt rozkładu jest tu LOTNY, dlatego działa nie tylko przez kontakt, lecz także przez pary — stąd znacznie silniejsze i szybsze podrażnienie skóry, oczu i dróg oddechowych.
Surowiec o silnym działaniu — do stosowania wyłącznie zewnętrznego i wyłącznie krótkotrwałego; olejku gorczycznego w postaci czystej nie stosuje się samodzielnie w domu, występuje on jedynie w gotowych, odpowiednio rozcieńczonych preparatach aptecznych (maści i płyny rozgrzewające). Okład (papka gorczycowa): świeżo zmielone nasiona rozrobić letnią wodą o temperaturze około 30–40 °C (woda gorąca dezaktywuje mirozynazę i okład nie zadziała, woda zimna zwalnia reakcję), odczekać kilka minut, rozprowadzić na tkaninie i przyłożyć przez przekładkę z gazy — NIGDY bezpośrednio na skórę. Czas kontaktu u dorosłych: kilka do najwyżej kilkunastu minut, do wystąpienia wyraźnego zaczerwienienia i pieczenia — potem natychmiast zdjąć, obmyć skórę letnią wodą i natłuścić. Objawem przekroczenia czasu jest ból, pęcherze i oparzenie chemiczne, które goi się tygodniami. Ze względu na siłę działania w warunkach domowych rozsądniej sięgać po gorczycę białą, która daje ten sam efekt łagodniej i z większym marginesem bezpieczeństwa. Wewnętrznie: wyłącznie w ilościach przyprawowych, jako składnik musztard i marynat. Nie stosować doustnie w celach leczniczych bez konsultacji.
Nasion nie wolno suszyć ani prażyć w wysokiej temperaturze, jeśli surowiec ma zachować aktywność — mirozynaza ginie powyżej około 60 °C, a bez niej sinigryna jest bezwonna i nieczynna. Przechowywać wyłącznie całe nasiona, w szczelnych, ciemnych naczyniach, w chłodzie: całe zachowują aktywność latami, zmielone tracą ostrość w ciągu tygodni, a zawarty olej tłusty jełczeje. Zmielony surowiec przygotowywać zawsze bezpośrednio przed użyciem. Mielić w wietrzonym pomieszczeniu — pary olejku gorczycznego drażnią spojówki i drogi oddechowe; przy większych ilościach pracować w okularach ochronnych. Dobry surowiec: nasiona drobne, jednolicie ciemnobrunatne, twarde, pełne; po rozgnieceniu i zwilżeniu w ciągu kilku minut wydzielają gryzący, łzawiący zapach — jego brak oznacza surowiec przegrzany, stary lub zawilgocony i praktycznie bezwartościowy. Rozpoznanie w terenie i w handlu: gorczycę czarną odróżnia od białej dużo drobniejsze, ciemne nasienie oraz krótka, naga łuszczyna przylegająca do łodygi (u białej odstaje pod kątem prostym i ma długi, szablasty dzióbek). Od gorczycy sarepskiej odróżnia ją przyleganie łuszczyn do łodygi i nagie, wąskie liście górne. Od gorczycy polnej — nagą łuszczyną z krótkim dzióbkiem i sinozielonymi, nagimi liśćmi górnymi. Typowy błąd: traktowanie mączki wrzątkiem, po którym okład tylko biernie grzeje; drugi, znacznie groźniejszy: pozostawienie okładu na skórze zbyt długo albo bez przekładki.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.