Lucerna siewna

Opis

Lucerna to przede wszystkim jedna z najważniejszych roślin pastewnych świata — uprawiana w Polsce od stuleci na paszę i jako roślina strukturotwórcza, wiążąca azot. W zielarstwie funkcjonuje raczej jako surowiec odżywczy (remineralizujący) niż jako klasyczny lek: jej ziele jest bardzo zasobne w białko, chlorofil, sole mineralne i witaminy, zwłaszcza w witaminę K. Popularność jako „alfalfa” zawdzięcza suplementom i kiełkom, przy czym akurat te ostatnie mają dobrze udokumentowane ryzyko — zawierają L-kanawaninę i bywają skażone mikrobiologicznie. To zioło, które trzeba opisać uczciwie: pożyteczne jako uzupełnienie diety, ale bez cudownych właściwości i z realnymi przeciwwskazaniami.

Wygląd

Bylina o wysokości 30–90 cm, tworząca luźne kępy, o pokroju wzniesionym lub podnoszącym się, z licznymi łodygami wyrastającymi z drewniejącej szyjki korzeniowej. Łodyga naga lub słabo owłosiona, obła do słabo kanciastej, w górze rozgałęziona. Liście trójlistkowe (jak u koniczyny), skrętoległe; listki podłużnie odwrotnie jajowate do wąskoklinowatych, na szczycie tępe lub wycięte, z krótkim koniuszkiem, ząbkowane TYLKO w górnej jednej trzeciej brzegu — to cecha diagnostyczna wobec koniczyn; listek środkowy wyraźnie dłużej oszypułkowany niż boczne. Przylistki lancetowate, zaostrzone, przyrośnięte do ogonka. Kwiatostan: krótkie, gęste GRONO (nie główka!) długości 1–3 cm, wyrastające z kątów liści na szypułce dłuższej od liścia. Kwiaty motylkowe, długości 6–12 mm, barwy fioletowej do niebieskofioletowej (u lucerny sierpowatej — żółte, u mieszańców zmienne, od żółtozielonkawej po brudnofioletową). Owoc: charakterystyczny, nagi lub słabo owłosiony strąk skręcony ŚRUBOWO w 1,5–3,5 zwoju, niekolczasty — najpewniejsza cecha oznaczeniowa gatunku. Organ podziemny: bardzo głęboki, drewniejący korzeń palowy sięgający 2–5 m (na przepuszczalnych glebach jeszcze głębiej), z brodawkami korzeniowymi bakterii brodawkowych.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek uprawny i zdziczały, pochodzący z Azji Zachodniej i Środkowej. Uprawiany w całym kraju na paszę i jako roślina poplonowa. Dziczeje pospolicie: rośnie na przydrożach, nasypach kolejowych, miedzach, ugorach, suchych murawach, skarpach i nieużytkach, zwłaszcza na glebach wapiennych i przepuszczalnych. Blisko spokrewniona lucerna sierpowata (Medicago falcata, żółte kwiaty, sierpowaty strąk) jest w Polsce gatunkiem rodzimym muraw kserotermicznych, a mieszaniec obu — lucerna pośrednia (Medicago × varia) — jest u nas bardzo częsty i to on najczęściej rośnie „dziko” przy drogach.

Warunki

Stanowisko wyłącznie słoneczne — lucerna nie znosi zacienienia. Gleba przepuszczalna, głęboka, zasobna w wapń, o dobrej strukturze (gliniasto-piaszczysta, lessowa, rędziny); bezwzględnie o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5) — na glebach kwaśnych poniżej pH 6,0 nie zawiązuje brodawek i wypada. Nie toleruje wysokiego poziomu wód gruntowych, zastoisk wody, gleb podmokłych i zlewnych — korzeń gnije. Dzięki bardzo głębokiemu korzeniowi jest wybitnie odporna na suszę. Mrozoodporność dobra w warunkach polskich, choć bezśnieżne mrozy i wysadzanie roślin przez lód w zimach z odwilżami wypadają najstarsze karpy; odmiany krajowe zimują bez problemów. Wiąże azot atmosferyczny, więc nie wymaga nawożenia azotowego. NIE zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych i skarp przy autostradach (metale ciężkie, opryski herbicydowe) ani z pól uprawnych po zabiegach ochronnych — plantacje pastewne są opryskiwane. Na plony pastewne kosi się 3–4 razy w sezonie; na surowiec zielarski wybiera się uprawę własną lub kontrolowaną.

Surowiec

ziele (Medicaginis herba), zbierane przed kwitnieniem lub w jego początkach; pomocniczo nasiona i kiełki (produkt spożywczy, nie surowiec farmaceutyczny)

Termin zbioru

Ziele — od maja do września, przy czym najlepszy surowiec daje pierwszy pokos: ścinać w fazie pąkowania lub na samym początku kwitnienia (kiedy zakwitło ok. 10% roślin), rano po obeschnięciu rosy, ale przed pełnym słońcem. Po zakwitnięciu ziele szybko traci białko i witaminy, a przybywa włókna — surowiec robi się siankowaty i bezwartościowy. Ścinać ok. 5 cm nad ziemią, nie uszkadzając szyjki korzeniowej; roślina odbija i można zebrać kolejne pokosy (co 4–6 tygodni). Ostatni pokos nie później niż 4–6 tygodni przed pierwszymi przymrozkami, żeby karpa zdążyła odbudować zapasy przed zimą. Nasiona — sierpień–wrzesień, po zbrunatnieniu strąków; wykorzystywane głównie do wysiewu i na kiełki (kiełkowanie tylko z nasion o pewnym pochodzeniu, przeznaczonych do spożycia — nie z materiału siewnego zaprawianego chemicznie).

Skład chemiczny

Ziele: białko (bardzo wysoka zawartość jak na roślinę zieloną), aminokwasy, chlorofil (a i b) — stąd zielona barwa i użycie jako źródła „zielonych barwników”. Witaminy: przede wszystkim K1 (filochinon) — lucerna należy do najbogatszych roślinnych źródeł, co ma bezpośrednie znaczenie kliniczne; ponadto witaminy z grupy B, C, E, prowitamina A (β-karoten), kwas foliowy. Sole mineralne: wapń, potas, magnez, fosfor, żelazo, mangan, krzem — surowiec o wysokiej zawartości popiołu. Saponiny triterpenowe (medikagenowe, sojasapogenole) — odpowiadają za działanie hipocholesterolemiczne i za drażniące działanie na przewód pokarmowy oraz hemolityczne przy przedawkowaniu. Izoflawony i kumestany o działaniu fitoestrogennym (kumestrol, genisteina, daidzeina) — kumestrol jest tu istotny, bo ma wyraźną aktywność estrogenną. Kumaryny, flawonoidy, garbniki, enzymy, błonnik. Nasiona i kiełki: L-kanawanina — nietypowy, niebiałkowy aminokwas, analog argininy, o działaniu immunomodulującym i potencjalnie szkodliwym (patrz przeciwwskazania); saponiny.

Właściwości

• Podstawowe znaczenie lucerny w zielarstwie ma charakter odżywczo-uzupełniający, nie leczniczy: to surowiec remineralizujący i witaminizujący, stosowany w rekonwalescencji, przy niedoborach pokarmowych, wyczerpaniu, w dietach ubogich w warzywa. Wysoka zawartość witaminy K sprawia, że tradycyjnie sięgano po lucernę przy skłonności do krwawień (krwawienia z dziąseł, obfite miesiączki, łatwe siniaczenie) — działanie to jest realne, ale wynika po prostu z podaży witaminy K i staje się problemem u pacjentów na antykoagulantach. Saponiny wiążą w jelicie cholesterol i kwasy żółciowe, zmniejszając ich wchłanianie — stąd tradycyjne stosowanie wspomagająco przy hipercholesterolemii, jako element diety, a nie leczenie. Roślina działa łagodnie moczopędnie i mlekopędnie (galactagogum) — dawne, ludowe zastosowanie u karmiących, oparte raczej na wartości odżywczej niż na specyficznym mechanizmie. Fitoestrogeny (kumestrol) dają słabe działanie estrogenne, wykorzystywane w mieszankach dla kobiet w okresie okołomenopauzalnym — i to samo działanie jest powodem ostrożności przy nowotworach hormonozależnych. Chlorofil ma działanie dezodoryzujące i przeciwzapalne na błony śluzowe. Nie należy lucernie przypisywać działania przeciwreumatycznego, przeciwcukrzycowego ani „odtruwającego” w sensie klinicznym — dowody na to są słabe albo żadne.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie. Kuracje odżywcze prowadzi się cyklicznie: 3–4 tygodnie stosowania, 1–2 tygodnie przerwy. Susz w proszku: dodawany do koktajli, kaszy, jogurtu, po 1 łyżeczce dziennie — forma najczęstsza w praktyce, bo napar z lucerny nie jest szczególnie smaczny (zapach siana). Sok ze świeżego ziela: wyciskany z młodego, przedkwitnieniowego zielonego pokosu, 1–2 łyżki dziennie, wyłącznie na świeżo. Kiełki: 1–2 łyżki dziennie jako dodatek do sałatek i kanapek. Uwaga praktyczna — kiełki lucerny są od lat jednym z częstszych nośników zatruć pokarmowych (Salmonella, E. coli), bo warunki kiełkowania sprzyjają namnażaniu bakterii; nie podawać ich osobom o obniżonej odporności, dzieciom, kobietom w ciąży i osobom starszym; nasiona przeznaczone do kiełkowania kupować wyłącznie certyfikowane, płukać kilka razy dziennie i spożywać świeże. Nie stosować przetworów z lucerny w dużych ilościach i przewlekle bez przerw — obciążenie saponinami i kanawaniną narasta.

Uwagi dla zielarza

Zbiór to koszenie, a nie zrywanie — ziele ścinać sierpem lub sekatorem, nie wyrywać (uszkodzona karpa nie odbije). Suszenie jest krytyczne dla jakości: lucerna po skoszeniu bardzo szybko więdnie i zaparza się w pryzmie, a wtedy czernieje i pleśnieje. Rozłożyć NATYCHMIAST w cienkiej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie (nie w słońcu — chlorofil i karoteny błyskawicznie się rozkładają, surowiec żółknie i traci wartość); temperatura suszenia do 35–40 °C. Dobrze wysuszone ziele zachowuje intensywnie zieloną barwę, listki są kruche i łatwo osypują się z łodyżek, zapach jest siankowaty, ale świeży. Zbrunatniałe, siwe lub stęchłe ziele — do wyrzucenia. Po wysuszeniu warto przetrzeć surowiec przez sito i odrzucić grube łodygi, które są samym włóknem — do celów zielarskich liczą się listki. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; lucerna chłonie wilgoć i wtedy zbryla się. Rozpoznawanie: najpewniejsza cecha to śrubowato skręcony, nagi strąk (u koniczyn strąk jest ukryty w kielichu i nie jest skręcony; u nostrzyka strąk jest pojedynczy, jajowaty i pomarszczony, a kwiaty w długich, wiotkich gronach — nostrzyk pachnie kumaryną, czyli sianem, lucerna nie). Listki lucerny są ząbkowane tylko w górnej części brzegu i mają wyraźnie dłużej oszypułkowany listek środkowy — koniczyna łąkowa ma listki z jasną plamką i kwiaty w kulistej główce. Uwaga na zbiór ze zdziczałych stanowisk: to najczęściej mieszaniec Medicago × varia, o zmiennej barwie kwiatów — nie jest to błąd zagrażający zdrowiu, ale skład surowca jest mniej przewidywalny. Mieszanki: z pokrzywą i skrzypem (mieszanki remineralizujące), z liściem malin i koniczyną czerwoną (mieszanki dla kobiet — pamiętając o fitoestrogenach). Typowy błąd: traktowanie lucerny jak leku i podawanie jej w dużych dawkach przewlekle. To pasza i pokarm — takie ma miejsce w zielarstwie.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem