Origanum majorana
Aromatyczna roślina przyprawowa z rodziny jasnotowatych, ziele o działaniu wiatropędnym, rozkurczowym i wykrztuśnym.
Majeranek pochodzi z rejonu śródziemnomorskiego i Azji Mniejszej, ale w Polsce uprawia się go od stuleci — na plantacjach i w przydomowych ogródkach. W naszym klimacie zachowuje się jak roślina jednoroczna, bo nie przezimuje w gruncie. Znany głównie jako przyprawa do potraw ciężkostrawnych, w ziołolecznictwie ceniony jako łagodny środek rozkurczowy i wiatropędny, bezpieczny nawet dla niemowląt (maść majerankowa na katar). Surowcem jest ziele zbierane w pełni kwitnienia, o silnym, korzenno-kamforowym zapachu. Nie mylić go z oregano (lebiodką pospolitą) — to inny gatunek tego samego rodzaju, o ostrzejszym aromacie.
Roślina o wysokości 20–50 cm, o zwartym, krzaczastym pokroju, silnie rozgałęziona od nasady. Łodygi czterokanciaste, drewniejące u dołu, gęsto omszone krótkimi włoskami, przez co cała roślina ma szarozielony, filcowaty odcień. Liście naprzeciwległe, drobne (1–2 cm), krótkoogonkowe, jajowate do łopatkowatych, o brzegu całobrzegim, tępo zakończone, obustronnie szaro owłosione, z wyraźnie punktowanymi gruczołkami olejkowymi widocznymi pod światło. Kwiatostan złożony z gęstych, kulistawych, dachówkowato pokrytych przysadkami główek („kłosków”) zebranych po 2–3 na szczytach pędów — przysadki są szarozielone, wklęsłe, i to one nadają kwiatostanowi charakterystyczny wygląd „szyszeczek”. Kwiaty drobne, dwuwargowe, białe lub bladoróżowe, ledwie wystające spomiędzy przysadek. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery drobne, gładkie, jasnobrązowe rozłupki. Korzeń wiązkowy, płytki, słabo rozwinięty.
W Polsce gatunek wyłącznie uprawny — nie dziczeje i nie zimuje w gruncie. Pochodzi z basenu Morza Śródziemnego, Azji Mniejszej i północnej Afryki, gdzie rośnie na suchych, kamienistych i wapiennych zboczach. W kraju uprawiany na plantacjach zielarskich (głównie Lubelszczyzna, Kujawy) oraz powszechnie w ogródkach przydomowych i na balkonach. Surowiec handlowy pochodzi z krajowych upraw, częściowo importowany z Egiptu, Turcji i Francji.
Stanowisko wybitnie ciepłe, słoneczne i osłonięte od wiatru — w cieniu roślina wybija się, traci aromat i jest podatna na choroby grzybowe. Gleba lekka, przepuszczalna, próchniczna, ciepła (piaszczysto-gliniasta), o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5); gleby kwaśne i zimne, gliniaste są nieodpowiednie. Wilgotność umiarkowana — majeranek źle znosi zarówno przesuszenie w fazie młodocianej, jak i zastoiska wody. Nie jest mrozoodporny (przemarza już przy kilku stopniach poniżej zera), więc w Polsce uprawia się go jako jednoroczny, z rozsady wysiewanej w marcu pod osłonami i wysadzanej po 15 maja. Nie zbierać z rabat przy ruchliwych drogach ani z roślin nawożonych intensywnie azotem — nadmiar azotu daje bujną zieleninę o znikomej zawartości olejku.
ziele (Majoranae herba), rzadziej liść (Majoranae folium); z ziela pozyskuje się olejek majerankowy (Majoranae aetheroleum)
Ziele — w pełni kwitnienia, gdy zawartość olejku jest najwyższa. Pierwszy pokos w lipcu–sierpniu, drugi (przy sprzyjającej pogodzie) we wrześniu, przed pierwszymi przymrozkami. Ścinać pędy sekatorem lub sierpem na wysokości 5–8 cm nad ziemią, zostawiając część pędu do odrostu. Zbierać w słoneczny, suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy, a przed południowym szczytem upału — wtedy olejek nie ulotnił się jeszcze z liści. Ziele mokre od rosy lub deszczu czernieje przy suszeniu i traci wartość.
Olejek eteryczny (główny nośnik działania) z dominującymi monoterpenami: cis-sabinen hydrat i trans-sabinen hydrat (typowe dla majeranku i odróżniające go chemicznie od oregano), terpinen-4-ol, γ-terpinen, α-terpineol, linalol, karwakrol i tymol (w majeranku w znacznie mniejszych ilościach niż w lebiodce pospolitej). Ponadto garbniki (do kilku procent), kwasy fenolowe — rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy, flawonoidy (apigenina, luteolina, dydymina), triterpeny (kwas ursolowy i oleanolowy), fitosterole, gorycze, śluzy, sole mineralne. Zawartość olejku zależy silnie od pogody w okresie kwitnienia i od terminu zbioru.
Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (bezwzględnie pod przykryciem — inaczej olejek ulatnia się z parą). Pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie po jedzeniu przy wzdęciach, kolce i zaburzeniach trawienia. Dla niemowląt i małych dzieci przy kolce — słabszy napar (pół łyżeczki na szklankę), po 1–2 łyżeczki. Inhalacja: garść ziela zalać litrem wrzątku, wdychać parę przez 10 minut przy katarze i zapaleniu zatok. Maść majerankowa: sproszkowane ziele wymieszać z masłem lub wazeliną i podgrzewać w kąpieli wodnej, przecedzić; smarować skrzydełka nosa przy katarze (klasyczne zastosowanie u niemowląt). Nalewka: ziele zalać alkoholem 40–50%, macerować 2 tygodnie, stosować po kilkanaście kropli na cukier przy niestrawności. Jako przyprawa — do potraw z grochu, fasoli, kapusty, ziemniaków, mięs tłustych i wędlin, dodawać pod koniec gotowania, bo długie gotowanie niszczy olejek.
Suszyć w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — powyżej tej granicy olejek ulatnia się i surowiec traci zapach, a to jego jedyna wartość. Susz dobrej jakości ma barwę szarozieloną (nie brązową i nie czarną), zachowuje wyraźny, korzenny zapach po roztarciu w palcach i rozpada się na drobne, kruszące się listki. Po wysuszeniu omłócić lub przetrzeć przez sito, odrzucając grubsze, zdrewniałe łodygi — one nie zawierają olejku i tylko obniżają jakość. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nie dłużej niż 12 miesięcy; majeranek z otwartego woreczka po pół roku jest już tylko zielonym pyłem bez zapachu. Nie rozcierać przed użyciem „na zapas”. Mieszanki: z kminkiem, koprem włoskim i anyżem (wiatropędne), z tymiankiem i szałwią (drogi oddechowe), z melisą (uspokajające). Typowy błąd — mylenie z lebiodką pospolitą (oregano, Origanum vulgare): lebiodka jest wyższa (do 60 cm i więcej), ma liście zielone, prawie nagie, kwiaty wyraźne, purpuroworóżowe, zebrane w luźną, rozpierzchłą wiechę, a nie w szare, zbite „szyszeczki”; jej aromat jest ostrzejszy, mocniej fenolowy. Drugi błąd — suszenie na słońcu, po którym zostaje surowiec bezwartościowy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.