Malwa czarna (ślaz różowy)

Opis

Malwa czarna to znana z przychaci i wiejskich ogródków malwa o niemal czarnych, purpurowofioletowych kwiatach — botanicznie odmiana ślazu różowego (Alcea rosea), a nie prawdziwy prawoślaz. W ziołolecznictwie surowcem są wyłącznie ciemno zabarwione kwiaty, zbierane pojedynczo z rozkwitających pięter kwiatostanu. Ich działanie opiera się na śluzach — powlekają podrażnioną błonę śluzową gardła i oskrzeli, łagodząc suchy kaszel — oraz na antocyjanach, które barwią napar na głęboki fiolet i czynią ten surowiec ulubionym „upiększaczem” mieszanek ziołowych. Jest to zioło łagodne, bezpieczne, o działaniu wspomagającym, nie zaś silnym. Uwaga na kwiaty jasne: wyłącznie odmiany czarnokwiatowe (var. nigra) mają wartość surowcową.

Wygląd

Okazała bylina lub roślina dwuletnia, wysokości 150–250 cm (na dobrych stanowiskach ponad 3 m), o pojedynczej, sztywno wzniesionej, nierozgałęzionej łodydze, szorstko owłosionej gwiazdkowatymi włoskami. Liście skrętoległe, długoogonkowe, duże (dolne do 15 cm średnicy), o blaszce okrągławej do sercowatej, płytko 5–7-klapowanej, o brzegu karbowano-ząbkowanym, silnie pomarszczonej i szorstkiej w dotyku, z wyraźnym, wypukłym od spodu użyłkowaniem dłoniastym; ulistnienie gęstsze u dołu, rzadsze ku szczytowi. Kwiatostan to długie, wąskie, kłosokształtne GRONO zajmujące górną połowę łodygi — kwiaty siedzące lub bardzo krótkoszypułkowe, wyrastające pojedynczo lub po 2–3 w kątach przysadek, rozkwitające kolejno od dołu ku górze. Kwiat duży (średnicy 6–12 cm), pięciokrotny, o płatkach szeroko odwrotnie sercowatych, na szczycie wciętych i pofalowanych, u odmiany czarnej barwy ciemnopurpurowej do niemal czarnej z aksamitnym połyskiem (u innych odmian białe, różowe, żółte, czerwone; bywają odmiany pełne). Kielich podwójny: kieliszek zewnętrzny z 6–9 zrośniętych listków oraz kielich właściwy 5-działkowy — cecha rodzajowa ślazowatych. Pręciki liczne, zrośnięte nitkami w charakterystyczną rurkę otaczającą słupek (kolumna pręcikowa) — najpewniejsza cecha rodziny. Owoc — rozłupnia rozpadająca się na liczne, płaskie, dyskowato ułożone rozłupki („kołowrotek”, „bocheneczek”), przypominająca z góry płaski krążek z klinowatymi wycinkami. Korzeń palowy, gruby, mięsisty, sięgający głęboko.

Gdzie rośnie

W Polsce roślina wyłącznie uprawna i przejściowo dziczejąca. Pochodzi z Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu; w Europie uprawiana od średniowiecza. Klasyczny element wiejskiego ogródka i przychaci — sadzona pod płotami, przy ścianach domów i stodół, na miedzach kwietnych. Dziczeje na przychaciach, gruzowiskach, nasypach, przy murach i płotach, ale nie wchodzi do naturalnych zbiorowisk roślinnych. Surowiec pochodzi z upraw przydomowych i z plantacji zielarskich (uprawiana m.in. na Lubelszczyźnie); część suszu handlowego jest importowana (Węgry, Bułgaria, Turcja).

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe i osłonięte od wiatru — wysokie łodygi przy silnym wietrze łamią się, dlatego tradycyjnie sadzi się malwę pod ścianą lub przy płocie, do których można ją przywiązać. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); nie znosi zastoisk wody, na których korzeń gnije, ani gleb kwaśnych. Wilgotność umiarkowana — po ukorzenieniu roślina jest odporna na suszę dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. Mrozoodporna w warunkach polskich (strefy 4–8), ale w mokre zimy wypada; rośnie zwykle jako roślina dwuletnia — w pierwszym roku rozeta, w drugim kwitnienie — po czym często zamiera, choć odmiany bylinowe utrzymują się kilka lat. Rozmnaża się z nasion wysiewanych w czerwcu–lipcu na rozsadnik. Główny problem uprawowy to RDZA MALW (Puccinia malvacearum), objawiająca się pomarańczowobrunatnymi brodawkami na spodzie liści — kwiaty z roślin porażonych są wprawdzie zdatne, ale roślina szybko traci ulistnienie; nie zbierać liści porażonych. Nie zbierać kwiatów z roślin rosnących przy ruchliwych drogach, z przydomowych rabat opryskiwanych fungicydami przeciw rdzy ani z okolic gruzowisk przemysłowych.

Surowiec

kwiat, czyli korona bez kielicha (Malvae arboreae flos / Alceae flos) — zbiera się wyłącznie kwiaty odmian ciemnych; pomocniczo liść (Alceae folium) i korzeń, oba o działaniu śluzowym, ale znacznie słabszym od prawoślazu lekarskiego

Termin zbioru

Kwiaty — od lipca do września, przez cały okres kwitnienia, sukcesywnie: kwiatostan rozkwita piętrami od dołu ku górze, więc zbiór prowadzi się co 2–3 dni przez kilka tygodni z tych samych roślin. Zrywać kwiaty w PEŁNI ROZWINIĘTE, dopiero co rozchylone, jeszcze jędrne — kwiaty przekwitłe, wiotkie i sklejone są bezwartościowe. Zbierać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Sposób: wyszarpnąć koronę wraz z kolumną pręcikową, pozostawiając kielich i kieliszek na roślinie (w surowcu farmakopealnym liczy się sama korona; udział kielichów obniża jakość). Kwiatów nie ugniatać, wkładać luźno do płaskiego koszyka. Liść — od czerwca do sierpnia, młode, zdrowe, wolne od rdzy. Korzeń — jesienią drugiego roku (październik), po zaschnięciu pędu.

Skład chemiczny

Kwiat: śluzy roślinne (główny składnik czynny — polisacharydy kwaśne o charakterze śluzu, podobne do prawoślazowych, ale w mniejszej ilości), antocyjany nadające ciemnofioletową barwę (malwina, malwidyna i jej glikozydy — od nich pochodzi nazwa barwnika), flawonoidy, garbniki w niewielkiej ilości, kwasy fenolowe, sole mineralne. Liść i korzeń: śluzy, pektyny, skrobia, garbniki, kwasy organiczne. Zawartość śluzu w malwie czarnej jest wyraźnie niższa niż w prawoślazie lekarskim (Althaea officinalis) — dlatego przy poważniejszych stanach zapalnych gardła i oskrzeli malwa jest surowcem wspomagającym, a nie zastępczym.

Właściwości

• Powlekająco, osłaniająco i zmiękczająco (mucilaginosum, emolliens) — śluzy tworzą warstwę ochronną na podrażnionej błonie śluzowej jamy ustnej, gardła, krtani i oskrzeli, zmniejszając odruch kaszlowy i ból przy przełykaniu. Wykrztuśnie i przeciwkaszlowo przy suchym, drapiącym kaszlu i chrypce, także u palaczy i mówców. Przeciwzapalnie na błony śluzowe i skórę. Łagodnie ściągająco (garbniki) i osłaniająco na błonę śluzową żołądka i jelit — pomocniczo przy nieżytach przewodu pokarmowego. Antocyjany działają przeciwutleniająco i uszczelniająco na naczynia włosowate. Zewnętrznie: przeciwzapalnie i zmiękczająco na skórę — okłady na trudno gojące się rany, oparzenia, wypryski, przemywanie zaczerwienionych powiek. Dodatkowa, czysto praktyczna funkcja: kwiaty malwy czarnej to jeden z najlepszych naturalnych surowców barwiących mieszanki ziołowe i nadających naparowi głęboki fioletowy kolor — nie mylić tego z mocą działania.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić; pić 2–3 razy dziennie przy suchym kaszlu i podrażnieniu gardła, ciepły, małymi łykami. Uwaga warsztatowa: śluzy najlepiej wydobywa się MACERACJĄ NA ZIMNO, nie wrzątkiem — 2 łyżeczki kwiatów zalać szklanką wody o temperaturze pokojowej, odstawić na 1–2 godziny, mieszając od czasu do czasu, przecedzić i ewentualnie lekko podgrzać przed wypiciem (nie gotować!). Napar z zimnej maceracji jest gęstszy, wyraźnie bardziej śluzowaty i skuteczniejszy, a przy tym zachowuje intensywny fiolet — wrzątek część barwy niszczy. Płukanka do gardła i jamy ustnej: mocniejszy napar (3 łyżeczki na szklankę), płukać 3–4 razy dziennie przy zapaleniu gardła, aftach i stanach zapalnych dziąseł. Syrop: napar z kwiatów zagotować z miodem lub cukrem do konsystencji syropu; podawać po łyżeczce kilka razy dziennie, dobrze tolerowany przez dzieci. Zewnętrznie: okłady z naparu (przemoczony gazik) na podrażnioną skórę, oparzenia słoneczne i zaczerwienione powieki. W mieszankach: zioła piersiowe — z prawoślazem, podbiałem, dziewanną, tymiankiem i lukrecją; malwa pełni tu rolę składnika osłaniającego i barwiącego. Kuracja może trwać do 2–3 tygodni; surowiec jest łagodny.

Uwagi dla zielarza

Suszyć BARDZO szybko i w cieniu, w cienkiej, luźnej warstwie, w dobrym przewiewie, w temperaturze do 35 °C (nie wyżej — wyższa niszczy antocyjany i barwa staje się brudnobura). Kwiaty malwy są mięsiste i wilgotne, więc suszą się opornie: przy powolnym suszeniu zaparzają się, brunatnieją i pleśnieją — to najczęstszy błąd. Rozkładać pojedynczo, nie zachodzące na siebie, i przewracać. Dobry susz zachowuje ciemnofioletową, prawie czarną barwę z granatowym połyskiem, jest kruchy, a po zalaniu wodą natychmiast oddaje intensywnie fioletowy kolor przechodzący w niebieskozielony po dodaniu zasady albo w czerwony po dodaniu cytryny (klasyczna reakcja antocyjanów — dobry, szybki test jakości surowca w domu). Susz brązowy, płowy lub bezbarwny w naparze to surowiec przegrzany albo stary. Przechowywać w szczelnych, całkowicie ciemnych naczyniach — na świetle barwa blaknie w kilka tygodni. Trwałość do 12 miesięcy. NIE MYLIĆ z prawoślazem lekarskim (Althaea officinalis) — mimo synonimicznej nazwy „ślaz różowy” to inny gatunek i inna moc: prawoślaz jest niższy (do 150 cm), miękko, aksamitnie owłosiony filcowatymi włoskami, ma liście trójklapowe i drobne bladoróżowe kwiaty, a jego korzeń zawiera wielokrotnie więcej śluzu i to on jest właściwym surowcem przy zapaleniu gardła. Malwa czarna nie zastąpi prawoślazu — ona go uzupełnia i barwi. Nie mylić też ze ślazem dzikim (Malva sylvestris), który jest niski, rozesłany, o różowofioletowych kwiatach z ciemnymi żyłkami, i którego kwiaty bywają zbierane pod tą samą nazwą handlową („kwiat malwy”) — to surowiec o zbliżonym, choć nieco innym działaniu. Kwiaty odmian jasnych (białe, żółte, różowe) nie mają wartości surowcowej — zawierają znikome ilości antocyjanów i nie nadają się do handlu jako „malwa czarna”.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem