Citrus aurantium
Drzewo cytrusowe dostarczające czterech różnych surowców — gorzkiej owocni, kwiatu, liścia i olejków — o działaniu trawiennym i uspokajającym.
Pomarańcza gorzka to mieszaniec mandarynki i pomelo, uprawiany od wieków w basenie Morza Śródziemnego, przede wszystkim w okolicach Sewilli. Jej owoce są zbyt gorzkie i kwaśne, by jeść je na surowo — służą do wyrobu marmolady, likierów (Cointreau, Grand Marnier, curaçao) i, przede wszystkim, jako surowiec zielarski. W ziołolecznictwie jest surowcem wyjątkowym, bo jedno drzewo daje cztery różne, oddzielnie stosowane surowce: gorzką owocnię (amarum, na trawienie), kwiat (uspokajająco), liść oraz olejki eteryczne — neroli z kwiatów i petitgrain z liści. Współcześnie wiąże się z nią także kontrowersja: wyciągi z niedojrzałych owoców, standaryzowane na synefrynę, są masowo sprzedawane jako środki odchudzające i to właśnie ich dotyczą doniesienia o działaniach niepożądanych ze strony układu krążenia.
Zimozielone drzewo o wysokości 5–10 m, o gęstej, zaokrąglonej koronie, z pędami uzbrojonymi w długie, giętkie, ostre ciernie w kątach liści — cecha odróżniająca od pomarańczy słodkiej, która ma ciernie krótsze lub ich nie ma. Liście skrętoległe, skórzaste, ciemnozielone, błyszczące, jajowate do eliptycznych, długości 7–10 cm, o brzegu całobrzegim lub bardzo płytko karbowanym i wierzchołku zaostrzonym; kluczowa cecha diagnostyczna to ogonek liściowy szeroko, sercowato oskrzydlony — skrzydełko jest duże i wyraźne, niemal wielkości małego listka (u pomarańczy słodkiej jest wąskie i ledwie zaznaczone). Blaszka pokryta licznymi przezroczystymi zbiornikami olejku, widocznymi pod światło; po roztarciu wydziela intensywny, gorzkawo-cytrusowy zapach. Kwiaty białe, silnie i słodko pachnące, o pięciu mięsistych płatkach i licznych żółtych pręcikach, wyrastające pojedynczo lub w skąpych, wierzchotkowatych kwiatostanach w kątach liści; średnica 2–3 cm. Owocem jest jagoda typu hesperidium, kulista, nieco spłaszczona, średnicy 7–8 cm, o skórce grubej, silnie gruzełkowatej i chropowatej (nie gładkiej), barwy intensywnie pomarańczowej do czerwonawopomarańczowej, o miąższu podzielonym na segmenty, bardzo kwaśnym i wyraźnie gorzkim, z licznymi nasionami. Warstwa albedo (biała, gąbczasta) gruba i gorzka. System korzeniowy głęboki, mocny — gatunek jest powszechnie używany jako podkładka dla innych cytrusów.
Gatunek pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej, gdzie powstał jako mieszaniec; rozpowszechniony przez Arabów w basenie Morza Śródziemnego już we wczesnym średniowieczu. Dziś uprawiany przede wszystkim w Hiszpanii (Sewilla i Andaluzja — stąd „pomarańcza sewilska”), we Włoszech, na Sycylii, w Grecji, Tunezji, Maroku, Egipcie, na Cyprze, a także w Paragwaju, Brazylii i na Karaibach; w Sewilli sadzona masowo jako drzewo przyuliczne. Olejek neroli pochodzi głównie z Tunezji, Maroka i Egiptu. W Polsce nie występuje dziko i nie jest uprawiany w gruncie — surowiec sprowadzany jest z krajów śródziemnomorskich, zwykle jako suszona, cięta owocnia lub gotowe olejki.
Klimat śródziemnomorski: stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie żyzna, dobrze zdrenowana; odczyn lekko kwaśny do obojętnego (pH 5,5–7,0). Nie znosi zastoju wody i gleb zasolonych sodem, choć jest jednym z odporniejszych cytrusów na wapń i choroby (dlatego służy jako podkładka). Mrozoodporność najlepsza spośród cytrusów użytkowych, ale wciąż niewystarczająca dla Polski — drzewo znosi krótkotrwale około −6 do −8 °C, jednak dłuższy mróz je zabija. W polskich warunkach uprawa wyłącznie w donicy: latem na zewnątrz w pełnym słońcu, zimą w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (5–10 °C), z ograniczonym podlewaniem; kwitnie i owocuje wtedy skąpo. Nie zbierać do celów zielarskich skórek z pomarańczy słodkiej ze sklepu jako zamiennika — nie mają one profilu goryczowego surowca. Skórek cytrusów kupnych nie używać bez pewności, że owoce nie były woskowane i traktowane fungicydami po zbiorze; do celów zielarskich sięgać po suszoną owocnię ze źródła zielarskiego lub po owoce z certyfikatem ekologicznym.
owocnia (Aurantii amari pericarpium) — wysuszona skórka dojrzałego owocu, klasyczne amarum; kwiat (Aurantii amari flos); liść; owoc niedojrzały (chiń. zhi shi); olejek neroli z kwiatów, olejek petitgrain z liści i pędów, olejek pomarańczowy gorzki z owocni
Owocnia — z owoców w pełni dojrzałych, zbieranych w rejonie śródziemnomorskim od grudnia do lutego; skórkę obiera się cienko (najlepiej samą warstwę zewnętrzną z olejkiem lub skórkę z częścią albedo, w zależności od przeznaczenia) i suszy w cieniu, w przewiewie. Kwiat — na przełomie kwietnia i maja, w pełni kwitnienia, zbierany ręcznie w chłodne poranki, gdy kwiaty są w pełni rozwinięte, ale jeszcze jędrne; do destylacji olejku neroli przerabiany natychmiast, do suszu — rozkładany cienką warstwą, bo szybko brunatnieje. Liść i młode pędy — do destylacji petitgrain, zbierane wiosną i wczesnym latem (kwiecień–czerwiec), przy okazji cięcia drzew. Owoc niedojrzały (zhi shi w medycynie chińskiej, a także surowiec do wyciągów synefrynowych) — zbierany latem, gdy owoce są jeszcze małe i zielone; kroi się je na połówki lub plastry i suszy. Faza zbioru radykalnie zmienia profil surowca: niedojrzały owoc jest bogaty w aminy (synefryna), dojrzała owocnia — w gorycze i olejek.
Owocnia: gorycze flawonoidowe — naringina (główna, odpowiedzialna za gorzki smak), neohesperydyna, hesperydyna, poncyryna oraz flawony polimetoksylowane (nobiletyna, tangeretyna, sinensetyna) o działaniu przeciwzapalnym. Olejek eteryczny (1–2% w owocni) o dominacji limonenu (zwykle ponad 90%), z domieszką mircenu, linalolu, octanu linalilu, α-pinenu; obecne furanokumaryny (bergapten, oksypeucedanina — nośnik działania fotouczulającego). Ponadto pektyny, kwasy organiczne, karotenoidy, witamina C i garbniki. Owoc niedojrzały: aminy protoalkaloidowe — synefryna (p-synefryna, izomer o profilu innym niż efedryna), oktopamina, N-metylotyramina, tyramina, hordenina; to one są przedmiotem standaryzacji suplementów odchudzających i one odpowiadają za ryzyko sercowo-naczyniowe. Kwiat: olejek neroli — linalol, octan linalilu, nerolidol, geraniol, limonen, antranilan metylu, indol (nadający charakterystyczną, „zwierzęcą” głębię zapachu); ponadto flawonoidy i śluzy. Liść: olejek petitgrain — octan linalilu i linalol jako składniki dominujące, o profilu świeżym, zielono-kwiatowym.
Napar z owocni (amarum): 1 łyżeczka rozdrobnionej suszonej skórki na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Pić pół szklanki 15–30 minut przed posiłkiem — dla pobudzenia apetytu i wydzielania soków trawiennych; po posiłku, gdy chodzi o uczucie pełności i wzdęcia. Gorycz musi być odczuwalna na języku, dlatego naparu nie należy słodzić ani maskować — słodzenie znosi mechanizm działania amarum. Nalewka z owocni (1:5, alkohol 60–70%): 20–40 kropli w niewielkiej ilości wody, 2–3 razy dziennie przed jedzeniem; klasyczny składnik domowych nalewek żołądkowych. Napar z kwiatów: 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić wieczorem lub 2 razy dziennie przy napięciu nerwowym; dla dzieci i osób starszych to łagodna i bezpieczna opcja. Kwiat i owocnia dobrze łączą się w jednej mieszance, ale działają na dwa różne sposoby — nie mieszać ich bez potrzeby. Olejki (neroli, petitgrain) — wyłącznie zewnętrznie i do dyfuzji; do skóry stosować rozcieńczone w oleju bazowym (zwykle 1–3%). Olejków z owocni i olejku pomarańczowego nie nakładać na skórę przed ekspozycją na słońce — zawierają furanokumaryny i wywołują fotouczulenie. Preparatów synefrynowych „na odchudzanie” nie zaleca się — korzyść jest wątpliwa, a ryzyko dla serca realne; szczególnie nie łączyć ich z kofeiną, innymi stymulantami ani z wysiłkiem fizycznym o dużej intensywności.
Owocnię suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C — wyższa ulatnia olejek. Dobry surowiec: kawałki skórki o zewnętrznej stronie intensywnie pomarańczowej, silnie gruzełkowatej, z widocznymi zagłębieniami zbiorników olejku, wewnątrz jasnej i gąbczastej; po zgięciu i potarciu w palcach musi natychmiast wydzielić mocny, gorzko-cytrusowy aromat. Smak silnie i wyraźnie gorzki z kwaśną nutą — jeśli surowiec jest tylko aromatyczny, ale nie gorzki, to najpewniej skórka pomarańczy słodkiej i nie zadziała jako amarum. Surowiec zbrunatniały, bezwonny lub spleśniały odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach; olejek ulatnia się szybko, więc realna przydatność suszonej owocni to ok. rok. Kwiat suszyć bardzo szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu — źle suszony brunatnieje i traci aromat oraz działanie; dobry susz jest kremowobiały do jasnobeżowego, o silnym, słodkim, miodowo-kwiatowym zapachu. Susz szarobrunatny i bezwonny nie jest wart pieniędzy, a kwiat pomarańczy jest surowcem drogim — to najczęściej fałszowana i najczęściej źle suszona część tej rośliny. Klasyczne mieszanki: owocnia + korzeń goryczki + korzeń arcydzięgla + bylica piołun (nalewki żołądkowe); owocnia + kminek + koper włoski (wzdęcia); kwiat pomarańczy + melisa + lipa (uspokajająco, dla dzieci i wieczorem); kwiat + kozłek + passiflora (bezsenność). Najczęstszy błąd praktyczny: zastępowanie surowca skórką ze sklepowych pomarańczy deserowych — inny gatunek, inna gorycz, a dodatkowo skórka handlowa bywa woskowana i traktowana środkami grzybobójczymi. Drugi błąd: mylenie gorzkiej owocni (amarum trawienne) z wyciągiem synefrynowym z niedojrzałych owoców (stymulant) — to dwa zupełnie różne surowce o różnym profilu bezpieczeństwa.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.