Ribes nigrum
Krzew owocowy o dwóch surowcach: owoc bogaty w witaminę C i antocyjany oraz liść — jeden z najlepszych krajowych surowców przeciwreumatycznych.
Porzeczka czarna to rzadki przypadek rośliny, którą warto znać z dwóch zupełnie różnych powodów. Powszechnie zna się jej owoc — jedno z najbogatszych w witaminę C owoców naszego klimatu, źródło antocyjanów i podstawa soków, nalewek i konfitur. W zielarstwie dużo ważniejszy jest jednak LIŚĆ (Ribis nigri folium), surowiec o wyraźnym działaniu moczopędnym i przeciwzapalnym, stosowany przy chorobach reumatycznych, dnie moczanowej i w kuracjach przepłukujących drogi moczowe — i to on jest tu właściwym surowcem zielarskim. Cała roślina, a zwłaszcza liście i pąki, jest gruczołowata i wydziela silny, charakterystyczny, korzenny zapach, od którego pochodzi staropolska nazwa „smrodynia”. Zapach ten jest najprostszym testem tożsamości gatunku.
Krzew o wysokości 1–2 m, o pędach wzniesionych, luźnym pokroju, BEZ CIERNI (to odróżnia porzeczki od agrestu). Pędy młode jasne, oliwkowozielone lub żółtawe, z widocznymi żółtymi gruczołami; starsze brunatne, z łuszczącą się korą. Pąki wyraźne, jajowate, spiczaste, odstające, o czerwonawobrunatnych łuskach, silnie gruczołowate i intensywnie aromatyczne. Liście skrętoległe, długoogonkowe, o blaszce 3–5-KLAPOWEJ, dłoniasto-klapowanej, o zarysie sercowatym u nasady, szerokości 3–10 cm; klapy trójkątne, spiczaste, o brzegu grubo i nierówno piłkowanym; użyłkowanie dłoniaste, z 3–5 głównymi nerwami wychodzącymi z nasady blaszki. CECHA ROZSTRZYGAJĄCA: spodnia strona liścia jest gęsto usiana drobnymi, żółtymi, siedzącymi GRUCZOŁAMI, widocznymi pod lupą, a liść po roztarciu wydziela silny, ostry, korzenny, „porzeczkowy” zapach — porzeczka czerwona takich gruczołów nie ma i nie pachnie. Kwiatostan to zwisające lub odstające GRONO, luźne, złożone z 5–10 kwiatów, krótsze niż u porzeczki czerwonej. Kwiaty niepozorne, dzwonkowate, zielonkawe z czerwonawym lub brunatnofioletowym nabiegiem, o kielichu owłosionym, z odgiętymi działkami. Owoc to kulista JAGODA o średnicy 8–15 mm, czarna, matowa lub lekko połyskliwa, z pozostałością zaschniętego kielicha na szczycie, o miąższu ciemnym, aromatycznym i kwaśnym, z licznymi drobnymi nasionami. Owoce w gronie dojrzewają nierównomiernie. System korzeniowy płytki, wiązkowy, silnie rozgałęziony.
W Polsce gatunek rodzimy, ale w stanie dzikim RZADKI i rozproszony — rośnie w wilgotnych lasach łęgowych, olsach, zaroślach nadrzecznych, na obrzeżach torfowisk niskich i w wilgotnych zaroślach nad wodami, głównie w dolinach rzek i w północno-wschodniej części kraju. Znacznie częściej spotykana jako roślina uprawna i jako uciekinier z upraw, dziczejący w zaroślach, na przychaciach i w pobliżu opuszczonych siedlisk. Polska jest jednym z największych producentów czarnej porzeczki na świecie — surowiec pochodzi w praktyce niemal wyłącznie z plantacji i ogrodów, nie ze stanowisk naturalnych, i tak też powinien być pozyskiwany.
Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego; w pełnym cieniu owocuje słabo. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, stale umiarkowanie WILGOTNA — porzeczka czarna ma płytki system korzeniowy i jest wrażliwa na suszę, przy niedoborze wody zrzuca zawiązki owoców i liście; ściółkowanie jest praktycznie obowiązkowe. Odczyn lekko kwaśny do obojętnego (pH ok. 6,0–6,7); nie znosi gleb wapiennych, zasadowych ani zbyt lekkich i piaszczystych. Znosi stanowiska wilgotne, nawet okresowo podmokłe, lepiej niż inne krzewy owocowe. Wybitnie mrozoodporna — wytrzymuje mrozy rzędu –30 °C i jest w Polsce w pełni zimotrwała; problemem są natomiast wiosenne przymrozki w czasie kwitnienia, bo kwitnie wcześnie (kwiecień–maj) i przymrozek niszczy kwiaty. NIE zbierać liści z plantacji towarowych bez wiedzy o zabiegach ochronnych — porzeczka jest intensywnie chroniona chemicznie przed opadzinami, mączniakiem i wielkopąkowcem porzeczkowym, a liść, w przeciwieństwie do owocu, zbiera się często w okresie, gdy karencja jeszcze nie minęła. Zbierać z ogrodów przydomowych, upraw ekologicznych lub krzewów dziczejących z dala od pól i dróg.
liść (Ribis nigri folium) — właściwy surowiec zielarski, farmakopealny; owoc (Ribis nigri fructus) — surowiec witaminowy i spożywczy; pąki (Ribis nigri gemmae) — surowiec gemmoterapii i przemysłu perfumeryjnego
LIŚĆ — od maja do lipca, najlepiej w okresie kwitnienia i tuż przed pełnym owocowaniem (maj–czerwiec), gdy zawartość substancji czynnych jest najwyższa; zrywać liście zdrowe, w pełni wyrośnięte, ale młode, bez plam i objawów opadziny; nie ogałacać krzewu — pobierać najwyżej co trzeci liść z pędu, inaczej osłabimy owocowanie. Można też zbierać liście po zbiorze owoców (lipiec–sierpień), ale surowiec jest wtedy słabszy i częściej porażony chorobami. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. OWOC — w pełni dojrzałości, od końca czerwca do lipca (zależnie od odmiany i rejonu), gdy jagody są czarne, miękkie i aromatyczne; zbierać całymi gronami, co jest szybsze i mniej uszkadza owoc, a dopiero potem obrywać. Owoce dojrzewają nierównomiernie — zbiór wykonać w 2 turach albo poczekać, aż większość grona dojrzeje. PĄKI — zimą i wczesną wiosną (styczeń–marzec), przed rozwinięciem, gdy są nabrzmiałe, ale jeszcze zamknięte; zbiór drobiazgowy, wyłącznie do gemmoterapii i nalewek.
LIŚĆ: flawonoidy — glikozydy kwercetyny (rutyna, izokwercytryna), kemferolu i mirycetyny; kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy); garbniki (proantocyjanidyny); olejek eteryczny w gruczołach (m.in. monoterpeny i seskwiterpeny — odpowiada za charakterystyczny zapach); niewielkie ilości prodelfinidyn; sole mineralne, w tym potas; witamina C. OWOC: bardzo wysoka zawartość witaminy C — czarna porzeczka jest jednym z najbogatszych w nią owoców naszej strefy klimatycznej, wielokrotnie przewyższającym cytrusy; antocyjany (głównie 3-glukozydy i 3-rutynozydy delfinidyny i cyjanidyny) — nadają barwę i mają silne działanie antyoksydacyjne oraz uszczelniające naczynia; flawonoidy i rutyna, które stabilizują witaminę C i wzmacniają jej działanie (efekt witaminy P); kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy); pektyny; garbniki; potas. NASIONA: olej z nasion czarnej porzeczki jest jednym z niewielu roślinnych źródeł kwasu gamma-linolenowego (GLA, omega-6) oraz kwasu stearydynowego — to jego wyróżniająca cecha, znana z kosmetyki i suplementacji. PĄKI: olejek eteryczny, flawonoidy.
NAPAR Z LIŚCI (podstawowe zastosowanie zielarskie): 1–2 łyżki rozdrobnionych suszonych liści na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, odcedzić; pić 2–3 razy dziennie po szklance, między posiłkami. Kurację przy dolegliwościach reumatycznych i dnie prowadzić przez 3–4 tygodnie, potem przerwa; w trakcie kuracji przepłukującej pić dużo płynów. W mieszankach liść czarnej porzeczki dobrze łączy się z brzozą, pokrzywą, wiązówką, korą wierzby i skrzypem (reumatyzm i dna) oraz z nawłocią i perzem (drogi moczowe) — jest w nich składnikiem moczopędno-przeciwzapalnym. OWOCE. Sok: ze świeżych owoców, przecierany, pity rozcieńczony, 2–3 razy dziennie — na przeziębienia, chrypkę i jako źródło witaminy C. Napar z suszonych owoców: 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut — przy biegunkach i nieżytach. Konfitury, dżemy, syropy i nalewki (klasyczna smorodinówka) — smaczne, ale trzeba pamiętać, że witamina C jest wrażliwa na wysoką temperaturę i długie gotowanie, więc przetwory smażone tracą jej znaczną część; sposobem na jej zachowanie jest sok tłoczony na zimno, mrożenie lub przecier pasteryzowany krótko. Mrożenie zachowuje witaminę C i antocyjany bardzo dobrze — to najlepszy sposób przechowania owoców do celów zdrowotnych. Świeże owoce można jeść bez ograniczeń jako owoc.
LIŚCIE suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone w jednej warstwie — wyższa temperatura ulatnia olejek eteryczny z gruczołów, a to on odpowiada za aromat i za część działania. Dobrze wysuszony liść zachowuje ciemnozieloną barwę i po roztarciu w palcach WYRAŹNIE PACHNIE — brak zapachu oznacza surowiec przegrzany, stary lub… porzeczkę czerwoną. Zapach jest najprostszym i najpewniejszym testem jakości tego surowca. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy. Nie zbierać liści z plamami opadziny (Drepanopeziza ribis) — brunatne plamy i przedwczesne opadanie liści; taki surowiec jest bezwartościowy i zapleśniały. OWOCE mrozić lub suszyć w temperaturze 50–60 °C w suszarce (najpierw podwiędzić), przechowywać w szczelnych słojach; suszona porzeczka jest twarda i pomarszczona, ale zachowuje antocyjany i garbniki. ROZRÓŻNIENIE OD PORZECZKI CZERWONEJ — kluczowe, bo liście obu gatunków wyglądają na pierwszy rzut oka podobnie, a surowcem zielarskim jest liść porzeczki CZARNEJ. Test rozstrzygający: roztrzyj liść w palcach — porzeczka czarna wydziela silny, ostry, korzenny zapach, porzeczka czerwona nie pachnie prawie wcale. Pod lupą spód liścia czarnej porzeczki jest gęsto usiany żółtymi gruczołami — czerwona ich nie ma. Ponadto czarna ma grona krótsze i wzniesione, czerwona długie i wyraźnie zwisające. Nie mylić też z AGRESTEM (Ribes uva-crispa) — ten ma CIERNIE i kwiaty pojedyncze lub po 2–3, nie w gronach. Uwaga na wielkopąkowca porzeczkowego (roztocz Cecidophyopsis ribis) — pąki porażone są nienaturalnie nabrzmiałe, kuliste i puste; nie zbierać ich do gemmoterapii i nie rozmnażać z takich krzewów. Ważna informacja historyczna, o której warto wiedzieć: czarna porzeczka jest żywicielem pośrednim rdzy wejmutkowo-porzeczkowej, groźnej dla sosny wejmutki — dlatego w niektórych krajach jej uprawa była zakazana; w Polsce ograniczeń nie ma, ale nie sadzić jej w bezpośrednim sąsiedztwie sosen pięcioigielnych.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.