Vaccinium myrtillus
Leśna krzewinka o kanciastych pędach i granatowych jagodach barwiących sok na fioletowo — klasyczny surowiec przeciwbiegunkowy i wspierający wzrok.
Borówka czarna, znana w całej Polsce po prostu jako jagoda, jest jednym z najlepiej udokumentowanych krajowych surowców zielarskich. Suszony owoc to klasyczny środek przeciwbiegunkowy — działa dzięki garbnikom i pektynom, jest bezpieczny i skuteczny nawet u dzieci. Świeży owoc i jego przetwory dostarczają antocyjanów, którym przypisuje się uszczelnianie naczyń włosowatych i wspieranie mikrokrążenia w siatkówce. Liść bywa używany pomocniczo przy cukrzycy, ale jest surowcem znacznie mniej pewnym i nie należy go stosować przewlekle. Paradoks warty zapamiętania: świeże jagody działają lekko przeczyszczająco, a suszone — zapierająco.
Niska, zimozielona tylko z nazwy — w rzeczywistości zrzucająca liście na zimę — krzewinka o wysokości 15–50 cm, tworząca zwarte, klonalne płaty. Cecha rozstrzygająca: pędy ostro kanciaste (trój- lub czterokanciaste w przekroju), zielone przez cały rok, także zimą, tylko u nasady zdrewniałe. Liście skrętoległe, cienkie, jasnozielone, jajowate do eliptycznych, długości 1–3 cm, zaostrzone, o brzegu drobno i ostro piłkowanym (ząbkowanym), krótkoogonkowe, opadające jesienią po zaczerwienieniu. Kwiaty pojedyncze, zwisające w kątach liści, kulistodzbaneczkowate, zielonkawobiałe z różowym nabiegiem, o pięciu bardzo krótkich, odgiętych ząbkach. Owoc — kulista jagoda o średnicy 5–10 mm, czarnogranatowa z sinym nalotem woskowym, na szczycie z płaską, okrągłą blizną po kielichu (charakterystyczna „koronka”); miąższ i sok intensywnie czerwonofioletowe, silnie barwiące usta, palce i tkaniny — to najpewniejsze odróżnienie od borówki bagiennej. Organ podziemny: cienkie, długie, płożące kłącza (rozłogi) tworzące rozległą, podziemną sieć; korzenie z mikoryzą erikoidalną.
Gatunek pospolity w całej Polsce, jeden z najważniejszych składników runa leśnego. Rośnie w borach sosnowych i mieszanych, w buczynach, świerczynach, w lasach na siedliskach kwaśnych, na skrajach lasów, wrzosowiskach i w górach po piętro kosówki, gdzie tworzy zwarte borówczyska. Wymaga podłoża kwaśnego, próchnicznego lub piaszczysto-próchnicznego; ustępuje z siedlisk żyznych i wapiennych oraz z lasów silnie prześwietlonych i wysuszonych.
Stanowisko półcieniste — najlepiej rośnie i owocuje pod umiarkowanie zwartym okapem sosny lub buka; w pełnym słońcu bez wilgoci zasycha, w głębokim cieniu nie owocuje. Gleba kwaśna (pH 4,0–5,5), próchniczna, piaszczysto-gliniasta, świeża, przepuszczalna, uboga w wapń — wapnowanie jest dla borówki zabójcze. W pełni mrozoodporna; kwiaty są jednak wrażliwe na przymrozki majowe, które w niektórych latach niszczą całe zbiory. Nie zbierać przy drogach i szlakach komunikacyjnych, w pasie do co najmniej 100 m od ruchliwej drogi, w pobliżu zakładów przemysłowych i na terenach o podwyższonym skażeniu — borówki są znanymi akumulatorami metali ciężkich i radiocezu. Unikać zbioru w miejscach o dużym ruchu zwierząt (ryzyko bąblowicy — patrz uwagi).
owoc suszony (Myrtilli fructus siccus) — surowiec podstawowy, przeciwbiegunkowy; owoc świeży (Myrtilli fructus recens); liść (Myrtilli folium) — surowiec pomocniczy, o ograniczonym zastosowaniu
Owoce — od lipca do sierpnia (w górach do września), gdy jagody są jednolicie czarnogranatowe, z sinym nalotem, miękkie i łatwo odchodzą od szypułki. Zbierać ręcznie, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, do płytkich, przewiewnych koszy — w głębokich pojemnikach dolna warstwa się zgniata i fermentuje. Stanowczo nie używać grzebieni („czesaków”) — zrywają liście, łamią pędy i niszczą płat borówczyska na kilka lat; w wielu nadleśnictwach są zakazane. Przerabiać lub suszyć w ciągu 24 godzin od zbioru. Liście — od maja do czerwca, w okresie kwitnienia i tuż po nim, gdy są w pełni wykształcone, jeszcze jasnozielone i nieuszkodzone; obrywać z części pędów, nie ogałacając krzewinek.
Owoc: garbniki katechinowe i skondensowane (główna grupa odpowiedzialna za działanie przeciwbiegunkowe), antocyjany — glikozydy delfinidyny, cyjanidyny, malwidyny, petunidyny i peonidyny, zwane zbiorczo mirtyliną, obecne zarówno w skórce, jak i w miąższu (stąd barwiący sok); proantocyjanidyny, flawonoidy (kwercetyna, hiperozyd), kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, chinowy), pektyny, kwasy fenolowe, witaminy C i grupy B, cukry proste, sole mineralne (mangan, żelazo). Liść: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, kwas chinowy, chrom i mangan, niewielkie ilości arbutyny, glikozyd o działaniu hipoglikemizującym określany ludowo jako „mirtylina liściowa” — jego działanie jest jednak słabe i niepewne.
Odwar z suszonych owoców (biegunka): 1–2 łyżki suszonych jagód na szklankę wody, gotować 10 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, przecedzić lub pić z owocami. Dorośli: pół szklanki 3–4 razy dziennie. Dzieci: 2–3 razy dziennie po 2–4 łyżki odwaru, w zależności od wieku; można też podawać same suszone jagody do żucia (dziecko: kilka–kilkanaście sztuk kilka razy dziennie). Kuracja krótka, do ustąpienia objawów — utrzymująca się dłużej niż 2 dni biegunka u małego dziecka lub biegunka z gorączką i krwią wymaga lekarza. Płukanka na stany zapalne jamy ustnej i gardła: mocniejszy odwar (2–3 łyżki na szklankę), płukać kilka razy dziennie. Napar z liści (pomocniczo przy cukrzycy): 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut; pić 2 razy dziennie po pół szklanki, kuracjami po 2–3 tygodnie z przerwami — nigdy zamiast leków przeciwcukrzycowych i zawsze pod kontrolą glikemii. Świeże owoce: spożywać na surowo (garść dziennie), w postaci soku, przecieru lub mrożonek; duże ilości działają przeczyszczająco. Nalewka jagodowa i syrop — tradycyjne, głównie spożywcze.
Owoce suszyć w suszarce w temperaturze 40–50 °C (nie wyżej — powyżej 60 °C antocyjany się rozkładają, a jagody karmelizują i sklejają), rozłożone pojedynczą warstwą, początkowo w niższej temperaturze, potem podnosząc ją do dosuszenia. Dobrze wysuszona jagoda jest twarda, pomarszczona, czarnogranatowa, nie klei się i nie brudzi ręki, a po rozgryzieniu barwi ślinę na fioletowo — jagoda lepiąca się w garść jest niedosuszona i w słoju spleśnieje. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, w suchym miejscu; kontrolować co miesiąc — susz owocowy jest ulubionym celem mklika i innych szkodników magazynowych. Liście suszyć w cieniu i przewiewie do 40 °C. Mieszanki: suszony owoc z korą dębu, pięciornikiem i rumiankiem (biegunki), z szałwią (płukanki), z liściem borówki, zielem rutwicy i strąkiem fasoli (mieszanki wspomagające przy cukrzycy). Typowe błędy: suszenie w zbyt wysokiej temperaturze (surowiec traci antocyjany i skleja się w bryły), stosowanie świeżych jagód na biegunkę (działają odwrotnie), przewlekłe picie naparu z liści. Rozpoznanie w terenie: pędy ostro kanciaste i zielone, liście drobno piłkowane, sok fioletowy — to borówka czarna; pędy obłe, liście całobrzegie i sine od spodu, sok bezbarwny — to borówka bagienna (łochynia), znacznie mniej wartościowa. Ważne ostrzeżenie sanitarne: leśne jagody spożywane na surowo mogą być zanieczyszczone jajami bąblowca (Echinococcus multilocularis) roznoszonymi przez lisy — dla bezpieczeństwa owoce przeznaczone dla dzieci, kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością należy poddać obróbce termicznej; samo mycie i mrożenie w domowej zamrażarce nie niszczy jaj pasożyta.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.