Cucurbita pepo
Podstawowy gatunek dyni w polskich ogrodach — jej nasiona są surowcem farmakopealnym stosowanym przy przeroście prostaty i w odrobaczaniu.
Dynia zwyczajna to najważniejszy z trzech uprawianych u nas gatunków dyni — obejmuje nie tylko klasyczne pomarańczowe banie, ale też cukinię, kabaczek i patisona, będące jej odmianami. W ziołolecznictwie liczą się wyłącznie nasiona: to jedyny w tym rodzaju surowiec farmakopealny (Cucurbitae semen), stosowany przy łagodnym przeroście gruczołu krokowego, przy dolegliwościach pęcherza oraz — w postaci dużych porcji świeżych pestek — jako łagodny środek przeciw tasiemcom i owsikom. Odrębne miejsce zajmuje odmiana styryjska o bezłupinowych, ciemnozielonych nasionach, z których tłoczy się gęsty, orzechowy olej dyniowy. Miąższ owocu jest wartościowym, lekkostrawnym warzywem, ale nie surowcem leczniczym.
Roślina jednoroczna, płożąca lub krzaczasta, o pędach długości 2–5 m (odmiany krzaczaste, jak cukinia, tworzą zwarty kopiec bez rozłogów). Łodyga gruba, wyraźnie PIĘCIOKANCIASTA i ostro bruzdowana, sztywna, szorstka, pokryta twardymi, kłującymi włoskami — dotknięta gołą dłonią kaleczy. Liście duże (do 30 cm), sercowato-trójkątne, głęboko 3–5-klapowane, o ostro ząbkowanym brzegu, blaszka SZTYWNA i szorstka w dotyku (twarde włoski), często z białosrebrzystym marmurkowaniem wzdłuż nerwów; ogonki liściowe sztywne, kanciaste, kolczasto owłosione. Wąsy czepne rozgałęzione, wyrastające w kątach liści. Kwiaty rozdzielnopłciowe na tej samej roślinie (roślina jednopienna), duże (5–10 cm), pojedyncze, dzwonkowato-lejkowate, jaskrawożółte do pomarańczowych, o pięciu zrośniętych, ostro zakończonych i wzniesionych płatkach; kwiaty męskie na długich, cienkich szypułkach, żeńskie na krótkich, z widoczną zawiązką owocu poniżej korony. Owoc: jagoda rzekoma (pepo) o bardzo zmiennym kształcie i barwie — kulista, gruszkowata, spłaszczona, żebrowana lub gładka, pomarańczowa, żółta, zielona lub pasiasta; skórka po dojrzeniu TWARDA i zdrewniała. CECHA ROZSTRZYGAJĄCA GATUNEK: szypułka owocu jest twarda, zdrewniała, ostro PIĘCIOKANCIASTA i żebrowana, i NIE rozszerza się kielichowato u nasady owocu. Nasiona płaskie, jajowate, długości 1–2 cm, białawe do kremowych, z wyraźnym, wypukłym obrzeżeniem (rąbkiem) wzdłuż krawędzi; u odmiany styryjskiej nasiona są ciemnozielone, matowe i pozbawione twardej łupiny.
Gatunek nie występuje w Polsce dziko — pochodzi z Ameryki Środkowej i Północnej (Meksyk, południe USA), gdzie był udomowiony najwcześniej ze wszystkich dyń. Do Europy trafił po odkryciu Ameryki i w Polsce jest uprawiany od stuleci. Rośnie wyłącznie w uprawie: w ogrodach przydomowych, na działkach, na kompostownikach i w uprawie polowej (zwłaszcza odmiany oleiste w rejonach o cieplejszym klimacie — na Lubelszczyźnie, Podkarpaciu i w Wielkopolsce). Surowiec nasienny pochodzi z krajowych upraw oraz z importu (Austria — Styria, Węgry, Chiny). Sporadycznie przejściowo dziczeje z samosiewu na kompostach i wysypiskach, ale nie zadomawia się.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe i osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, przewiewna, dobrze zaopatrzona w wodę, silnie zasobna w azot i potas — dynia to roślina o ogromnych wymaganiach pokarmowych, klasycznie sadzona wprost na kompoście lub na oborniku. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0). Wilgotność: gleba stale świeża, obfite podlewanie (pod korzeń, nie na liście — mokre liście chorują na mączniaka), ale bez zastoiska wody. MROZOODPORNOŚĆ ZEROWA — roślina ciepłolubna, ginie przy pierwszym przymrozku, a nawet temperatura poniżej 5 °C hamuje wzrost; wysiew do gruntu dopiero po 15 maja, po tzw. zimnych ogrodnikach, albo rozsada wysiewana pod osłonami w kwietniu. Sadzić w rozstawie 1 × 1,5 m (odmiany płożące), 0,7 × 0,7 m (krzaczaste). Owoce zbiera się przed pierwszymi przymrozkami. NIE ZBIERAĆ surowca z roślin rosnących na wysypiskach, w pobliżu ruchliwych dróg i na terenach przemysłowych; nie używać do celów leczniczych nasion z owoców kupionych jako ozdobne (bywają traktowane preparatami przedłużającymi trwałość) ani z dyń ozdobnych o gorzkim miąższu.
nasiona (Cucurbitae semen) — surowiec farmakopealny, główny surowiec leczniczy tego gatunku; olej z nasion (Cucurbitae oleum), zwłaszcza z odmiany styryjskiej. Miąższ owocu (Cucurbitae fructus) ma znaczenie dietetyczne i pomocnicze, nie lecznicze. Szypułki (ogonki owocowe) używane ludowo jako łagodny surowiec moczopędny.
Nasiona — jesienią (wrzesień–październik), z owoców w pełni dojrzałych: dojrzały owoc ma twardą, zdrewniałą skórkę, której nie da się zarysować paznokciem, głuchy odgłos przy opukiwaniu i zaschniętą szypułkę. Owoce zebrać przed pierwszymi przymrozkami i najlepiej odłożyć na 2–4 tygodnie do doleżenia w suchym, przewiewnym miejscu (10–15 °C) — nasiona w doleżałym owocu są pełniejsze i lepiej dojrzałe. Następnie rozciąć owoc, wybrać nasiona łyżką, oddzielić od włóknistego miąższu, dokładnie wypłukać w zimnej wodzie (śluzowate resztki miąższu utrudniają suszenie i powodują pleśnienie), osączyć i rozłożyć do suszenia jeszcze tego samego dnia. Miąższ — zbiór z dojrzałych owoców od września do października; cukinie i kabaczki (odmiany tego samego gatunku) zbiera się przeciwnie, jako owoce NIEDOJRZAŁE, od lipca do września, co 2–3 dni. Kwiaty — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), rano, wyłącznie kwiaty męskie (na długiej szypułce), używane kuchennie. Szypułki owocowe — przy obieraniu dojrzałych owoców jesienią.
Nasiona: kukurbityna — nietypowy aminokwas odpowiadający za działanie przeciwpasożytnicze, obecny wyłącznie w nasionach dyni (jego zawartość jest największa właśnie u C. pepo, zwłaszcza u odmiany styryjskiej); fitosterole (delta-7-sterole: spinasterol, awenasterol i inne — to one odpowiadają za działanie na gruczoł krokowy), olej tłuszczowy w dużej ilości (bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe: linolowy i oleinowy), tokoferole (witamina E), karotenoidy, lignany, cynk i selen w istotnych ilościach, magnez, fosfor, żelazo, białko, witaminy z grupy B. Cienka zielona błonka pod łupiną nasienną jest najbogatsza w kukurbitynę — dlatego nasion do odrobaczania NIE OBIERA się z niej. Miąższ owocu: karotenoidy (beta-karoten, luteina), pektyny, błonnik, potas, witaminy A, C, E, niewielka ilość cukrów; miąższ jest niskokaloryczny i lekkostrawny. Olej z nasion: nienasycone kwasy tłuszczowe, fitosterole, tokoferole, chlorofil i karotenoidy nadające mu charakterystyczną ciemnozielono-czerwoną barwę.
Przy przeroście prostaty: 1–2 łyżki (ok. 10–20 g) nasion dziennie, zjadanych na surowo lub grubo zmielonych, systematycznie przez kilka miesięcy — działanie pojawia się dopiero po 4–8 tygodniach regularnego stosowania i utrzymuje się tak długo, jak długo trwa kuracja. Nasiona muszą być NIEPRAŻONE i NIESOLONE — prażenie niszczy fitosterole, a solone pestki z paczki nie mają wartości leczniczej. Olej dyniowy: 1 łyżeczka 1–2 razy dziennie, na zimno, nigdy do smażenia (traci wszystkie składniki czynne). ODROBACZANIE (kuracja tradycyjna, na tasiemca): 60–100 g świeżych, obranych z twardej łupiny nasion dla dorosłego (dziecko 7–10 lat: ok. 30 g, dziecko 3–6 lat: ok. 15 g) — KONIECZNIE z zachowaniem cienkiej zielonej błonki, bo w niej jest kukurbityna. Nasiona utrzeć w moździerzu z niewielką ilością mleka lub miodu na papkę, zjeść na czczo w ciągu godziny, po 2–3 godzinach przyjąć środek przeczyszczający (np. sól gorzka lub olej rycynowy) i pozostać w domu. Powtórzyć po tygodniu. Kuracja jest łagodna i bezpieczna, ale też zawodna — przy potwierdzonej tasiemczycy nie zastępuje leczenia farmakologicznego i wymaga konsultacji lekarskiej oraz kontroli, czy wydalono główkę pasożyta. Na owsiki u dzieci: garść nasion (15–30 g) na czczo przez 3 dni z rzędu. Napar z szypułek (ludowo, moczopędnie): 1 łyżka rozdrobnionych szypułek na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut. Miąższ: pieczony, gotowany, na zupy, w diecie lekkostrawnej — bez ograniczeń.
Nasiona suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C, rozłożone w jednej warstwie, przewracając codziennie; NIE prażyć i nie suszyć w piekarniku w wysokiej temperaturze, bo utleniony olej jełczeje, a fitosterole i kukurbityna ulegają rozkładowi — dostaniesz smaczną przekąskę bez wartości leczniczej. Przed suszeniem obowiązkowo domyć nasiona z resztek śluzowatego miąższu, inaczej spleśnieją. Wysuszone nasiona przechowywać W ŁUPINIE, w szczelnym, ciemnym i CHŁODNYM miejscu (lodówka jest najlepsza), maksymalnie 6–12 miesięcy — nasiona są bardzo tłuste i po roku jełczeją. Obłuskane pestki jełczeją jeszcze szybciej, w 2–3 miesiące. TEST DOBREGO SUROWCA: pestka pęknięta w zębach ma świeży, orzechowy, słodkawy smak; smak gorzki, drapiący w gardle lub „farbowy” oznacza zjełczały olej — surowiec do wyrzucenia. Olej dyniowy trzymać w ciemnej butelce w lodówce i zużyć w ciągu 3 miesięcy od otwarcia. Na prostatę dobrze łączyć nasiona z zielem nawłoci, korzeniem pokrzywy i wierzbownicą drobnokwiatową. UWAGA NA GORZKIE DYNIE: samosiewy i owoce z nasion zebranych z dyni ozdobnych mogą zawierać kukurbitacyny — silnie gorzkie i toksyczne substancje, które w hodowlanych dyniach zostały wyeliminowane, ale wracają przy przypadkowym przekrzyżowaniu z dyniami ozdobnymi lub kolokwintą. ZASADA BEZWZGLĘDNA: jeśli miąższ lub nasiona są GORZKIE — wyrzuć całą dynię, nawet jeśli tylko spróbowałeś kawałka. Zatrucia kukurbitacynami (tzw. toxic squash syndrome) dają gwałtowne wymioty i krwawą biegunkę. Dlatego nigdy nie wysiewaj nasion z dyni nieznanego pochodzenia ani z samosiewu na kompoście. Odróżnianie gatunków dyni: kluczowa jest SZYPUŁKA OWOCU — C. pepo ma ją twardą, ostro pięciokanciastą, nierozszerzoną; dynia olbrzymia (C. maxima) miękką, grubą, walcowatą i korkowatą; dynia piżmowa (C. moschata) twardą, żebrowaną i wyraźnie kielichowato rozszerzoną u nasady owocu. Do celów leczniczych najlepszy jest C. pepo, zwłaszcza odmiana styryjska (bezłupinowa) — ma najwyższą zawartość kukurbityny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.