Głóg dwuszyjkowy

Opis

Głóg dwuszyjkowy to — obok głogu jednoszyjkowego (Crataegus monogyna) — podstawowy surowiec kardiologiczny polskiego zielarstwa; farmakopea traktuje oba gatunki równorzędnie i dopuszcza je zamiennie. Kwiatostan z liśćmi i owoc zawierają flawonoidy oraz procyjanidyny oligomeryczne, które łagodnie, ale trwale poprawiają ukrwienie mięśnia sercowego, wzmacniają siłę skurczu i stabilizują rytm. Głóg działa powoli — efektu nie ma po tygodniu, ale po dwóch–trzech miesiącach regularnego stosowania. To zioło łagodne, bezpieczne, niemal pozbawione działań niepożądanych, idealne do długich kuracji u osób starszych, z „sercem nerwowym”, kołataniem, nadciśnieniem granicznym i wczesną niewydolnością krążenia. Głóg dwuszyjkowy rozpoznaje się po dwóch (rzadziej trzech) szyjkach słupka i płytko klapowanych liściach.

Wygląd

Cierniste drzewko lub duży krzew wysokości 2–6 m (do 10 m), o gęstej, nieregularnej koronie i mocno rozgałęzionych, sztywnych konarach. Pędy z krótkimi (0,5–1,5 cm), prostymi, ostrymi cierniami — krótszymi i rzadszymi niż u głogu jednoszyjkowego. Kora młodych pędów gładka, oliwkowobrunatna, starszych szarobrunatna, łuszcząca się płatami. Liście skrętoległe, odwrotnie jajowate, długości 2–5 cm, PŁYTKO trój- lub pięcioklapowe — klapy sięgają najwyżej do połowy blaszki, są szerokie, zaokrąglone i piłkowane na brzegu; to główna cecha odróżniająca gatunek od głogu jednoszyjkowego, u którego liście są głęboko wcinane, o wąskich, spiczastych klapach sięgających niemal do nerwu głównego. Blaszka ciemnozielona, błyszcząca z wierzchu, jaśniejsza od spodu, o pierzastym użyłkowaniu; przylistki wyraźne, sierpowate, ząbkowane. Kwiatostan to szczytowy baldachogron złożony z 6–12 kwiatów; kwiaty białe (rzadko różowawe), o pięciu okrągławych płatkach, średnicy ok. 1–1,5 cm, z licznymi pręcikami o różowoczerwonych pylnikach i — cecha kluczowa — DWIEMA (rzadziej trzema) szyjkami słupka, podczas gdy głóg jednoszyjkowy ma jedną. Zapach kwiatów silny, mdławy, rybny. Owoc to jajowaty lub kulistawy, mięsisty jabłuszko-owoc (pozorna pestkowca) barwy szkarłatnoczerwonej, długości ok. 1 cm, zawierający DWIE (rzadziej trzy) pestki — u głogu jednoszyjkowego pestka jest jedna; na szczycie owocu widoczne resztki kielicha. Miąższ mączysty, żółtawy, mdło-słodkawy. System korzeniowy głęboki, mocny, palowy.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, choć rzadszy od głogu jednoszyjkowego i wyraźnie bardziej związany z lasem. Rośnie w widnych lasach liściastych — zwłaszcza w grądach i dąbrowach, w podszycie i na skrajach lasów, w zaroślach, w wilgotnych olsach, w zadrzewieniach śródpolnych, w miedzach, żywopłotach i na obrzeżach parków. Preferuje siedliska żyźniejsze i wilgotniejsze niż głóg jednoszyjkowy, który częściej rośnie na suchych murawach, zboczach i miedzach. Sadzony też jako roślina ozdobna i żywopłotowa; odmiany o pełnych, czerwonych kwiatach ('Paul's Scarlet') pochodzą właśnie od tego gatunku, ale NIE nadają się na surowiec zielarski.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego — na surowiec kwitnie obficiej w pełnym słońcu. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do umiarkowanie wilgotnej, głęboka; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 6,0–7,8), dobrze znosi wapń. Znosi krótkotrwałą suszę, ale najlepiej rośnie na glebach o stałej wilgotności. W pełni mrozoodporny w całej Polsce (strefy 4–8), długowieczny, odporny na cięcie i formowanie. Podatny na zarazę ogniową (Erwinia amylovora) — nie zbierać z krzewów o czarnych, jakby przypalonych, zwiędłych pędach i uschniętych, przywartych do gałązek liściach; taki materiał trzeba pominąć. Nie zbierać z żywopłotów przy ruchliwych drogach i z nasadzeń miejskich (pyły, sól, opryski) — głóg z żywopłotu jest niestety najłatwiej dostępny i to najczęstszy błąd zbieracza.

Surowiec

kwiatostan z liśćmi (Crataegi folium cum flore) — surowiec podstawowy, o najwyższej zawartości flawonoidów; owoc (Crataegi fructus); rzadziej sam kwiat (Crataegi flos) i sam liść (Crataegi folium)

Termin zbioru

Kwiatostan z liśćmi — maj (czasem koniec kwietnia lub początek czerwca w górach), na samym POCZĄTKU kwitnienia, gdy część kwiatów w baldachogronie jest jeszcze w pąkach — surowiec zebrany z kwiatów w pełni rozwiniętych szybciej brunatnieje i osypuje się przy suszeniu. Ścinać sekatorem całe baldachogrony wraz z 2–3 przylegającymi liśćmi i krótkim odcinkiem pędu; zbierać w dzień pogodny, po obeschnięciu rosy, przed południem. Nie zbierać kwiatów po deszczu — zaparzają się i czernieją. Sam kwiat — ten sam termin, obrywany z szypułek. Owoce — od września do października (do pierwszych przymrozków), gdy są w pełni wybarwione na intensywną czerwień, jędrne, ale jeszcze twarde; przejrzałe, miękkie owoce są bezwartościowe i szybko fermentują. Owoce zbierać całymi gronami i dopiero potem obrywać. Liść — można zbierać także po przekwitnieniu, w czerwcu, ale surowiec jest wtedy uboższy.

Skład chemiczny

Flawonoidy — grupa kluczowa: witeksyna i jej pochodne (2''-O-ramnozylowiteksyna), hiperozyd, rutyna, kwercetyna, orientyna; procyjanidyny oligomeryczne (OPC) — druga grupa kluczowa, uznawana za nośnik działania kardiologicznego, w tym procyjanidyna B2; katechiny i epikatechiny; kwasy triterpenowe (ursolowy, oleanolowy, krategolowy); kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy); aminy biogenne w kwiatach (m.in. trimetyloamina — odpowiedzialna za ich mdły, rybi zapach); w owocach dodatkowo antocyjany, pektyny, cukry, witamina C, karotenoidy i kwasy organiczne. Kwiatostan z liśćmi jest bogatszy we flawonoidy niż owoc; owoc jest bogatszy w procyjanidyny i pektyny. To dlatego w praktyce często łączy się oba surowce.

Właściwości

• Kardiotoniczne o łagodnym, kumulującym się działaniu: zwiększa siłę skurczu mięśnia sercowego (działanie inotropowo dodatnie) przy jednoczesnym obniżeniu jego zapotrzebowania na tlen, rozszerza naczynia wieńcowe i poprawia ukrwienie mięśnia sercowego, wydłuża okres refrakcji (działanie antyarytmiczne), zwalnia nieco czynność serca. Obniża opór obwodowy i łagodnie, stopniowo obniża ciśnienie tętnicze — nie jest jednak lekiem hipotensyjnym pierwszego rzutu. Uspokajające i przeciwlękowe, szczególnie przy tzw. sercu nerwowym, kołataniach na tle stresowym i bezsenności z niepokojem. Przeciwutleniające i uszczelniające naczynia włosowate (flawonoidy, procyjanidyny). Klasyczne wskazania zielarskie: wczesne stadia niewydolności serca (NYHA I–II), starcze osłabienie mięśnia sercowego, choroba wieńcowa jako terapia wspomagająca, zaburzenia rytmu na tle nerwicowym, nadciśnienie graniczne, miażdżyca, rekonwalescencja po chorobach zakaźnych obciążających serce. Owoc dodatkowo działa łagodnie ściągająco i wzmacniająco na przewód pokarmowy. Kluczowa cecha praktyczna: głóg działa POWOLI — pierwsze efekty po 4–6 tygodniach, pełne po 2–3 miesiącach; to zioło do kuracji długich, a nie doraźnych.

Zastosowanie

Napar z kwiatostanu z liśćmi: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, regularnie, przez co najmniej 6–8 tygodni; kuracje prowadzi się miesiącami, z krótkimi przerwami. Odwar z owoców: 1 łyżka rozgniecionych suszonych owoców na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem (owoc jest twardy i musi się rozgotować), odstawić 15 minut. Pić 2 razy dziennie po pół–całej szklance. Nalewka z owoców (głogówka): świeże, dojrzałe owoce zalać alkoholem 40–50%, macerować 4–6 tygodni w ciemnym miejscu, przecedzić; stosować po łyżeczce 1–2 razy dziennie, rozcieńczoną w wodzie — ale u osób z chorobami serca lepszy jest napar bez alkoholu. Kwiat i owoc świetnie łączą się ze sobą — mieszanka pół na pół daje pełny profil flawonoidów i procyjanidyn. W nerwicy sercowej łączyć z melisą, kozłkiem i chmielem; w miażdżycy i nadciśnieniu z jemiołą, rutą i zielem serdecznika; przy niewydolności krążenia z serdecznikiem. Suszone owoce można też jeść lub dodawać do kompotów i konfitur — mają mączysty, mdławo-słodki miąższ. Głóg wymaga systematyczności: pity nieregularnie, „gdy się przypomni”, nie zadziała wcale.

Uwagi dla zielarza

Kwiatostan suszyć BARDZO szybko, rozłożony jedną warstwą, w cieniu i mocnym przewiewie albo w suszarce w temperaturze do 35 °C — to najbardziej wymagający moment całego procesu. Kwiaty głogu są delikatne i przy powolnym schnięciu brunatnieją, co jest jednoznacznym sygnałem, że surowiec stracił flawonoidy. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje kremowobiałą barwę płatków i zielony kolor liści, jest kruchy, o charakterystycznym mdłym zapachu. Surowiec brązowy — do wyrzucenia. Owoce suszyć w wyższej temperaturze, do 50–60 °C, w cienkiej warstwie, aż stwardnieją i będą się przełamywać — świeże są mięsiste i przy suszeniu w cieniu pleśnieją. Dobrze wysuszony owoc jest ciemnoczerwony, twardy, pomarszczony. Przechowywać oddzielnie, w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy — kwiat traci moc szybciej niż owoc. ROZPOZNAWANIE: głóg dwuszyjkowy odróżnia się od jednoszyjkowego (Crataegus monogyna) trzema cechami — liście płytko klapowane o szerokich, zaokrąglonych klapach (u jednoszyjkowego głęboko wcinane, klapy wąskie i spiczaste), DWIE szyjki słupka w kwiecie (u jednoszyjkowego jedna) i DWIE pestki w owocu (u jednoszyjkowego jedna). Rozgniecenie owocu i policzenie pestek to najprostszy test w terenie. W praktyce farmakopealnej oba gatunki są równorzędne i można je zbierać razem — a w naturze często rosną obok siebie i tworzą mieszańce (Crataegus × media) o cechach pośrednich, co jest zupełnie normalne i nie dyskwalifikuje surowca. NIE zbierać z ozdobnych odmian o pełnych, czerwonych kwiatach — mają przekształcone pręciki i słupki, więc nie zawiązują owoców i mają zaburzony skład. Nie mylić z tarniną (Prunus spinosa) — ta kwitnie WCZEŚNIEJ, przed liśćmi, ma kwiaty pojedyncze, liście niepodzielone i granatowoczarne owoce z jedną pestką. Uwaga na ciernie — zbierać w rękawicach, ranki po głogu łatwo się jątrzą.

Przeciwwskazania

Przepisy z tym ziołem