Cynara scolymus
Potężna bylina astrowata o ostowatym pokroju, której gorzkie liście są jednym z najsilniejszych surowców żółciopędnych i osłaniających wątrobę.
Karczoch znany jest szerzej jako warzywo — jada się mięsiste dno kwiatostanu i nasady łusek okrywy — ale zielarstwo interesuje się czym innym: liśćmi odziomkowymi, gorzkimi od cynaryny i laktonów seskwiterpenowych. To jeden z najlepiej przebadanych surowców żółciopędnych i hepatoprotekcyjnych, obok ostropestu i mniszka. W Polsce uprawiany, bo w klimacie śródziemnomorskim jest byliną, a u nas przemarza i prowadzi się go zwykle jako roślinę jednoroczną lub zimuje z okryciem. Surowiec zielarski pozyskuje się z plantacji, nie z ogródka warzywnego, bo liczy się liść, a nie główka.
Okazała bylina o wysokości 100–200 cm, o pokroju przypominającym olbrzymiego ostu, ale bez kolców na liściach lub z kolcami słabo zaznaczonymi. Liście odziomkowe bardzo duże (nawet 60–80 cm długości), zebrane w rozetę, pierzastodzielne lub pierzastosieczne, o odcinkach szerokich i tępo zakończonych, z wierzchu szarozielone, od spodu białofilcowato owłosione, o grubym, wystającym nerwie głównym i wyraźnym unerwieniu pierzastym. Łodyga gruba, bruzdowana, podłużnie żeberkowana, słabo rozgałęziona, ulistniona skrętolegle liśćmi coraz mniejszymi ku górze. Kwiatostan to bardzo duży koszyczek (średnicy 8–15 cm) o mięsistym, spłaszczonym dnie kwiatostanowym i grubych, mięsistych u nasady, dachówkowato ułożonych łuskach okrywy, zakończonych krótkim kolcem lub tępo. Kwiaty wyłącznie rurkowate, niebieskofioletowe, wystające pęczkiem ponad okrywę. Owoc — niełupka z puchem kielichowym. Organ podziemny: gruby, mięsisty korzeń palowy z odrostami.
Gatunek pochodzenia śródziemnomorskiego, w Polsce nie występuje dziko. Uprawiany na plantacjach zielarskich i warzywnych oraz w ogrodach przydomowych, głównie w cieplejszych rejonach kraju (Dolny Śląsk, Wielkopolska, Lubelszczyzna). Surowiec zielarski pochodzi z upraw krajowych oraz z importu z Francji, Włoch, Hiszpanii i Egiptu.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe i osłonięte od wiatru. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, przepuszczalna, dobrze zaopatrzona w wodę, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Wymaga obfitego nawożenia organicznego. Mrozoodporność słaba — w polskich warunkach karczoch zwykle przemarza; rośliny zimuje się pod grubym kopcem z liści, słomy lub kory albo wykopuje karpy i przechowuje w chłodnym pomieszczeniu. Powszechnie prowadzony jako roślina jednoroczna z rozsady. Nie zbierać surowca z roślin nawożonych intensywnie azotem tuż przed zbiorem ani z upraw traktowanych fungicydami.
liść (Cynarae folium) — liście odziomkowe rozety, zbierane przed wykształceniem pędu kwiatowego; pomocniczo świeży sok z liści i korzeń
Liść — najcenniejszy surowiec zbiera się z rozety liściowej w pierwszym roku uprawy, od lipca do września, przed wybiciem pędu kwiatowego (liście z roślin kwitnących są uboższe w gorycze). Ścinać zewnętrzne, w pełni wyrośnięte liście rozety, pozostawiając środek do dalszego wzrostu; zbiór najlepiej w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Surowiec kroi się na wąskie paski jeszcze przed suszeniem, bo liście są mięsiste i grube. Główki kwiatostanowe (warzywnie) — od lipca, gdy koszyczek jest jeszcze zwarty i łuski nie zaczęły się rozchylać. Korzeń — jesienią, w październiku, z roślin dwuletnich.
Kwasy fenolowe i ich pochodne — przede wszystkim kwas 1,5-dikawoilochinowy (cynaryna, powstająca w dużej mierze w trakcie obróbki surowca) oraz kwas chlorogenowy i kawowy. Laktony seskwiterpenowe typu guajanolidów, odpowiadające za intensywną gorycz: cynaropikryna (główna gorycz liścia), grosheimina, dehydrocynaropikryna. Flawonoidy: luteolina i jej glikozydy (cynarozyd, skolimozyd), apigenina. Ponadto kwasy organiczne, fitosterole, inulina (zwłaszcza w korzeniu i dnie kwiatostanowym), sole mineralne, enzymy. Zawartość goryczy jest najwyższa w liściach młodej rozety.
Napar z liści: 1 łyżeczka (ok. 1–2 g) rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, 20–30 minut przed posiłkiem (działanie żółciopędne i pobudzające apetyt) lub bezpośrednio po tłustym posiłku (na uczucie pełności). Napar jest bardzo gorzki — to cecha surowca, nie wada; słodzenie osłabia efekt goryczowy, bo część działania zależy od pobudzenia receptorów smaku gorzkiego. Nalewka: 1 część suszonego liścia na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, zażywać po kilkanaście–kilkadziesiąt kropli w wodzie przed posiłkiem. Sok ze świeżych liści: przyjmowany łyżkami w kuracjach oczyszczających, przez 2–4 tygodnie. Kuracje żółciopędne prowadzi się seriami (np. 3–4 tygodnie), z przerwami. Główki kwiatostanowe jada się gotowane — mają walor odżywczy (inulina), ale znikomą zawartość goryczy.
Liście są mięsiste i grube — przed suszeniem koniecznie pociąć je na paski szerokości ok. 1 cm, inaczej zaparzą się i sczernieją. Suszyć szybko, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C; przesuszony w wyższej temperaturze surowiec traci gorycze i zmienia barwę na brunatną. Dobry surowiec ma barwę szarozieloną, spód liścia wyraźnie jaśniejszy, wełnisty, i wyczuwalnie gorzki smak nawet po krótkim żuciu — brak goryczy oznacza surowiec bezwartościowy (zebrany z roślin kwitnących lub źle wysuszony). Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Klasyczne mieszanki: karczoch + ostropest (osłona i regeneracja wątroby), karczoch + mniszek + mięta (drogi żółciowe, dyspepsja), karczoch + kocanka (zastój żółci). Typowy błąd: zbieranie liści z warzywnej uprawy po ścięciu główek — takie liście są stare i ubogie w cynaropikrynę. Karczoch bywa mylony z kardem (Cynara cardunculus) — kard ma liście węższe, silniej kolczaste i znacznie mniejsze koszyczki; surowiec zielarski z obu gatunków bywa traktowany zamiennie, ale karczoch jest bogatszy w gorycze.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.