Picea abies
Podstawowe drzewo iglaste polskich gór i północy — źródło młodych pędów na syrop, żywicy, olejku i szyszek o działaniu wykrztuśnym.
Świerk pospolity to jedno z najważniejszych drzew leśnych Polski i jednocześnie surowiec zielarski o długiej tradycji ludowej, zwłaszcza w Karpatach i na Podhalu. W lecznictwie liczą się przede wszystkim młode, wiosenne pędy („majówki”) przerabiane na syrop, oraz żywica i pozyskiwany z igliwia olejek eteryczny. Działanie opiera się na olejku bogatym w monoterpeny — wykrztuśnym, odkażającym drogi oddechowe i rozgrzewającym przy stosowaniu zewnętrznym. Surowiec jest łatwo dostępny, tani i bezpieczny u dorosłych, ale wymaga rozwagi u dzieci ze względu na zawartość mentolopodobnych i kamforopodobnych składników olejku. To zioło biedy i gór — proste, skuteczne, wciąż niedoceniane.
Drzewo iglaste wysokości 30–50 m, o wyraźnie stożkowatej, ostro zakończonej koronie i prostym, pojedynczym pniu przewodnim (bez podziału). Gałęzie w regularnych okółkach, u młodszych drzew wzniesione, u starszych zwisające z bocznymi gałązkami opadającymi „firankowato”. Kora cienka, czerwonobrunatna do szarobrunatnej, łuszcząca się drobnymi, okrągławymi łuskami. Igły (nie liście) pojedyncze, sztywne, KŁUJĄCE, czterokanciaste w przekroju, długości 1–2,5 cm, ciemnozielone i błyszczące ze wszystkich stron, osadzone na wystających, drewniejących poduszeczkach — po opadnięciu igieł gałązka pozostaje szorstka jak tarka; to najpewniejsza cecha diagnostyczna. Igły ustawione są promieniście wokół gałązki lub grzebieniasto, ale nigdy nie są miękkie ani spłaszczone. Kwiatostany: roślina jednopienna — męskie kwiatostany drobne, czerwonawe, jajowate, u nasady zeszłorocznych pędów; żeńskie wzniesione, purpurowe, na szczytach pędów. Szyszki WISZĄCE, walcowate, długości 10–16 cm, początkowo zielone lub purpurowe, dojrzałe jasnobrunatne, o łuskach cienkich, romboidalnych, z ząbkowanym lub wyszczerbionym brzegiem; szyszka opada z drzewa W CAŁOŚCI. Nasiona drobne, ze skrzydełkiem. System korzeniowy płytki, talerzowaty — stąd podatność świerka na wywroty wiatrowe.
Gatunek rodzimy, w Polsce naturalnie występujący w dwóch oddzielonych zasięgach: górskim (Karpaty, Sudety — buduje regiel górny i tworzy górną granicę lasu) oraz północno-wschodnim (Puszcza Białowieska, Augustowska, Knyszyńska, Pojezierze Mazurskie i Suwalszczyzna). W centralnej Polsce, w tzw. dziale bezświerkowym, nie występuje naturalnie, ale został szeroko wprowadzony sztucznie w nasadzeniach leśnych i parkowych — te sztuczne świerczyny są dziś w rozpadzie wskutek suszy i gradacji kornika drukarza. Rośnie w borach świerkowych, borach mieszanych, na zboczach górskich, w chłodnych, wilgotnych dolinach i na torfowiskach.
Stanowisko od słonecznego do półcienistego; gatunek cienioznośny w młodości. Gleba świeża do wilgotnej, kwaśna (pH ok. 4,0–5,5), próchniczna, przewiewna; toleruje gleby ubogie, ale wymaga stałej wilgotności powietrza i podłoża — jest gatunkiem klimatu chłodnego i wilgotnego. Nie znosi suszy, upałów, gleb suchych, piaszczystych i zasolenia; w miastach i na nizinach cierpi i słabnie. Mrozoodporność pełna w całej Polsce, natomiast młode pędy uszkadzają późne przymrozki majowe. Płytki system korzeniowy — narażony na wiatrołomy. NIE zbierać pędów ze świerków przydrożnych i miejskich (sól drogowa, spaliny), z drzew zaatakowanych przez kornika (osłabiona, żywicząca kora, brunatna mączka pod korą) ani z młodych nasadzeń i szkółek — łamanie przewodników niszczy drzewo. Nie zbieraj też w parkach narodowych i rezerwatach bez zgody.
młode pędy wiosenne (Piceae turiones recentes), igliwie (Piceae folium/herba), pączki, młode (zielone) szyszki, żywica (Resina piceae, „smoła świerkowa”), olejek eteryczny ze świeżego igliwia i gałązek (Piceae aetheroleum), kora (surowiec garbnikowy, pomocniczo)
Młode pędy („majówki”) — najważniejszy surowiec: koniec kwietnia–maj (w górach do początku czerwca), gdy pędy są jasnozielone, miękkie, soczyste, długości 2–5 cm i dają się łatwo odłamać palcami; po zdrewnieniu i pociemnieniu tracą wartość i stają się gorzkie. Zbierać wyłącznie pędy BOCZNE, nigdy przewodnika szczytowego, i nie więcej niż kilka z jednego drzewa. Zbiór rano, po obeschnięciu rosy. Pączki — marzec–kwiecień, przed rozwinięciem. Igliwie i gałązki na olejek — cały rok, najlepiej zimą i wczesną wiosną, gdy zawartość olejku jest najwyższa; wygodnie z gałęzi po wycince lub z choinek po świętach (o ile nie były lakierowane ani sztucznie barwione). Zielone szyszki — czerwiec–lipiec, gdy są jeszcze miękkie i dają się przekroić nożem. Żywica — cały rok, zbierać wypływy zastygłe na pniu, nigdy nie nacinać zdrowego drzewa. Kora — wiosną, ze ściętych drzew.
Olejek eteryczny (igliwie, pędy, gałązki) o dominacji monoterpenów: α-pinen i β-pinen, kamfen, limonen, borneol i jego octan (octan bornylu — odpowiedzialny za charakterystyczny, żywiczno-balsamiczny zapach), mircen, 3-karen, dipenten. Ponadto: żywice i kwasy żywiczne (abietynowy i pokrewne), garbniki (kora i młode pędy — znaczna zawartość), kwasy fenolowe, flawonoidy, witamina C w młodych pędach (istotna ilość — stąd ludowe stosowanie przeciw szkorbutowi w górach), gorycze, sole mineralne, w korze także pikeozyd i inne glikozydy fenolowe. Żywica: kwasy żywiczne, terpentyna (część lotna), kalafonia (część stała).
Syrop z młodych pędów (podstawowa i najlepsza postać): świeże majówki ułożyć w słoju warstwami, przesypując cukrem (lub zalewając miodem), zamknąć i odstawić w ciepłe, słoneczne miejsce na 3–6 tygodni, aż pędy puszczą sok; odcedzić, przechowywać w lodówce. Dorośli: 1 łyżka 3 razy dziennie przy kaszlu i nieżycie oskrzeli. Dzieci powyżej 3 lat: 1 łyżeczka 2–3 razy dziennie. Wariant gotowany (szybszy, ale uboższy w witaminę C): pędy zalać wodą, gotować krótko, przecedzić, dodać cukier lub miód, zagęścić. Napar z pędów lub igliwia: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut POD PRZYKRYCIEM (olejek ucieka z parą), pić 2–3 razy dziennie, można z miodem. Inhalacja: garść igliwia lub rozdrobnionych gałązek zalać wrzątkiem, wdychać parę pod ręcznikiem 5–10 minut, 1–2 razy dziennie — lub 3–5 kropli olejku świerkowego na miskę gorącej wody. Kąpiel: 500 g świeżych gałązek i igliwia zalać 3–5 l wody, gotować 20–30 minut, odstawić, przecedzić i wlać do wanny; kąpiel 15–20 minut przy przeziębieniu i bólach reumatycznych. Maść żywiczna: żywicę roztopić w łaźni wodnej z tłuszczem (smalec, masło klarowane, olej z woskiem pszczelim) w proporcji mniej więcej 1 część żywicy na 4–5 części tłuszczu, przecedzić przez gazę na gorąco; stosować zewnętrznie na trudno gojące się rany, czyraki, drzazgi, bóle mięśniowe. Olejek eteryczny: WYŁĄCZNIE rozcieńczony — do masażu 2–3% w oleju nośnikowym, do kąpieli kilka kropli w emulgatorze (mleko, śmietanka), nigdy nie stosować doustnie bez wskazań lekarza. Zielone szyszki — na syrop lub nalewkę, jak pędy.
Suszenie: pędy i igliwie suszyć w cieniu, w dobrym przewiewie, w temperaturze NIE WYŻSZEJ niż 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek i zostaje bezwartościowa sieczka. Uczciwie: świerk to surowiec, który znacznie lepiej przerabiać na świeżo (syrop, nalewka, kąpiel, olejek) niż suszyć. Przechowywanie suszu: szczelne, ciemne naczynia, maksymalnie 12 miesięcy — susz musi zachować wyraźny żywiczny zapach; jego brak oznacza surowiec martwy. Żywicę przechowuj w zamkniętym słoiku; twardnieje, ale nie traci wartości latami. Dobry surowiec: pędy jasnozielone, sprężyste, o intensywnym cytrusowo-żywicznym zapachu, bez brunatnych końcówek. ROZPOZNANIE — kluczowa umiejętność, bo świerk mylony bywa z jodłą i cisem: (1) Świerk — igły KŁUJĄCE, czterokanciaste, wokół całej gałązki, gałązka po opadnięciu igieł szorstka od poduszeczek; szyszki ZWISAJĄCE, opadające w całości. (2) Jodła pospolita (Abies alba) — igły MIĘKKIE, spłaszczone, tępo zakończone lub wycięte na szczycie, od spodu z dwoma białymi paskami, ustawione grzebieniasto w dwóch rzędach; gałązka po opadnięciu igieł GŁADKA, z okrągłymi bliznami; szyszki STOJĄCE i rozpadające się na drzewie — nigdy nie znajdziesz całej szyszki jodły pod drzewem. Jodła też jest surowcem zielarskim o zbliżonym działaniu, więc pomyłka nie jest groźna. (3) CIS pospolity (Taxus baccata) — igły miękkie, płaskie, ciemnozielone, spodem jaśniejsze, ale bez wyraźnych białych pasków; roślina SILNIE TRUJĄCA (taksyna), chroniona, ma czerwone, mięsiste osnówki zamiast szyszek. Pomyłka ze świerkiem jest mało prawdopodobna, ale kto nie zna igieł, ten ryzykuje — sprawdź zawsze szyszki i szorstkość gałązki. Mieszanki: świerk dobrze łączy się z tymiankiem i podbiałem (kaszel mokry), z sosną i jodłą (inhalacje), z miodem i cytryną (syrop), z rozmarynem w maściach rozgrzewających. Typowe błędy: zbieranie pędów zdrewniałych i ciemnozielonych (bezwartościowe, gorzkie); łamanie przewodnika szczytowego, co trwale kaleczy drzewo; gotowanie pędów w otwartym naczyniu — olejek wyparowuje; zbieranie z drzew zaatakowanych przez kornika (drzewa te są osłabione i i tak umierają, ale surowiec z nich jest wtórnie zainfekowany grzybami).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.