Acorus calamus
Szuwarowa bylina o aromatycznym kłączu — klasyczny surowiec goryczowo-olejkowy pobudzający trawienie.
Tatarak przywędrował do Polski ze wschodu w średniowieczu i tak dobrze przyjął się w naszych szuwarach, że dziś uchodzi za roślinę rodzimą. W ziołolecznictwie liczy się wyłącznie kłącze — surowiec o silnym, korzennym zapachu i wyraźnie gorzkim smaku, łączący działanie goryczy z działaniem olejku eterycznego. Klasyczne amarum aromaticum: pobudza wydzielanie soku żołądkowego, poprawia apetyt i rozkurcza jelita. Roślina jest niepłodna w naszym klimacie — rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie, przez kłącza. Uwaga: europejskie tataraki różnią się zawartością β-azaronu, co narzuca ostrożność w dawkowaniu i długości kuracji.
Bylina szuwarowa wysokości 60–120 cm, tworząca zwarte łany. Liście odziomkowe mieczowate, równowąskie, jasnozielone, sztywne, o wyraźnym nerwie środkowym i charakterystycznie pofalowanym, poprzecznie pomarszczonym brzegu — cecha diagnostyczna odróżniająca go od tataraku ozdobnego i od kosaćca żółtego. Roztarty liść wydziela intensywny, korzenny zapach. Łodyga kwiatowa spłaszczona, trójkanciasta, podobna do liścia. Kwiatostan to gęsta, walcowata, żółtozielona kolba długości 5–10 cm, wyrastająca skośnie w bok z pochwy liściowej; nad nią przedłuża się długa, liściasta pochwa udająca dalszy ciąg łodygi — dzięki temu kolba sprawia wrażenie osadzonej z boku. Owoce w Polsce nie zawiązują się. Kłącze grube (1–3 cm), poziome, pełzające w mule, z zewnątrz zielonobrunatne z pierścieniowatymi bliznami po liściach i licznymi korzeniami przybyszowymi, w przekroju białoróżowe, gąbczaste, silnie aromatyczne.
Pospolity na całym niżu Polski, rzadszy w górach. Rośnie w płytkiej wodzie i na jej brzegach: w szuwarach jezior, starorzeczy, stawów rybnych, wolno płynących rzek, w rowach melioracyjnych, na zabagnionych łąkach i w glinankach. Tworzy jednogatunkowe łany na mulistym, żyznym podłożu. Gatunek obcego pochodzenia (Azja), zadomowiony w Europie od XVI wieku.
Stanowisko słoneczne lub lekko ocienione, w wodzie do 20–30 cm głębokości albo na stale podmokłym, mulistym brzegu. Gleba żyzna, próchniczna, muliste podłoże zasobne w azot, odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 5,5–7,5). Całkowicie mrozoodporny — kłącza zimują w mule. Rozmnaża się wyłącznie z odcinków kłącza. Nie zbierać ze zbiorników odbierających spływy z pól i ścieki, ze stawów w pobliżu ferm i z rowów przydrożnych — kłącze rośnie w osadach dennych i kumuluje metale ciężkie oraz zanieczyszczenia organiczne.
kłącze (Calami rhizoma), rzadziej olejek tatarakowy (Calami aetheroleum)
Kłącze — jesienią (wrzesień–listopad), po obumarciu liści, lub wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed ruszeniem wegetacji, gdy zawartość olejku i goryczy jest najwyższa; wyciąga się je grabiami lub widłami z płytkiej wody, najlepiej przy niskim stanie wody. Po wydobyciu oczyścić z mułu, odciąć korzenie przybyszowe i resztki liści, opłukać krótko w bieżącej wodzie (nie moczyć — olejek i gorycze przechodzą do wody), pokroić na kawałki 5–10 cm, grubsze przeciąć wzdłuż. Liści nie zbiera się do celów leczniczych.
Olejek eteryczny (główny nośnik działania): fenylopropanoidy — α- i β-azaron (zawartość zależna od odmiany geograficznej: europejska tetraploidalna zawiera go istotnie mniej niż azjatyckie triploidalne), sesquiterpeny (kalamen, akoron, izoakoron, kalameon), monoterpeny. Gorycze: akoryna, akoretyna. Ponadto garbniki, śluzy, skrobia, cholina, kwasy organiczne, sole mineralne, niewielkie ilości alkaloidu kalaminy.
Napar: 1 łyżeczka rozdrobnionego kłącza na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — olejek ulatnia się z parą). Pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie na 15–30 minut przed posiłkiem (na apetyt) lub po posiłku (na wzdęcia i niestrawność). Odwar do kąpieli i płukanek: 2–3 łyżki kłącza na litr wody, gotować 10 minut, odcedzić; do kąpieli całej wlać 2–3 litry wywaru. Nalewka (1:5 na alkoholu 60–70%, macerowana 2 tygodnie): 20–30 kropli w wodzie przed jedzeniem. Kuracji nie prowadzić ciągle: stosować kilkutygodniowe kursy z przerwami, ze względu na obecność azaronu. Olejku tatarakowego nie stosować samodzielnie doustnie.
Kłącza nie obierać ze skórki i nie moczyć — pod korą i w warstwie zewnętrznej mieści się najwięcej olejku; dawne obieranie „na biało” było błędem obniżającym wartość surowca. Suszyć powoli w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej 40 °C olejek eteryczny ulatnia się i zostaje sama gorycz z garbnikami. Dobry surowiec jest różowobiały lub kremowy w przełomie, kruchy, o silnym korzennym zapachu wyczuwalnym natychmiast po rozkruszeniu i wyraźnie gorzkim, piekącym smaku; surowiec szary, bez zapachu, wilgotny lub sprężysty jest bezwartościowy. Przechowywać nie dłużej niż 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach — olejek szybko zanika. Mieszanki: z bobrkiem trójlistkowym i piołunem (silna gorycz na brak łaknienia), z miętą i kminkiem (wzdęcia, kolki), z korą kruszyny (zaparcia z atonią jelit). Pomyłki przy zbiorze: kosaciec żółty (Iris pseudacorus) ma liście gładkie, bez falistego brzegu, bez zapachu, kłącze pozbawione aromatu i drażniące, a wiosną nie sposób odróżnić go po kwiatach — zawsze rozetrzyj liść i sprawdź zapach. Podobne, ale niearomatyczne są też liście pałki i turzyc.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.