Humulus lupulus
Wieloletnie pnącze o żeńskich szyszkach pokrytych żółtym lupuliną — jeden z najważniejszych krajowych surowców uspokajających i nasennych.
Chmiel znany jest przede wszystkim z piwowarstwa, ale w ziołolecznictwie to pełnoprawny surowiec uspokajający i nasenny, ujęty w monografiach farmakopealnych. Surowcem są wyłącznie szyszki roślin ŻEŃSKICH — chmiel jest dwupienny, a rośliny męskie są bezwartościowe. Cała siła surowca tkwi w lupulinie: żółtym, lepkim proszku gruczołowym u nasady łusek, zawierającym gorzkie kwasy chmielowe i olejek. Chmiel działa najlepiej w połączeniu z kozłkiem lekarskim i to właśnie ta mieszanka ma najlepszą dokumentację kliniczną w zaburzeniach snu. Wykazuje też wyraźne działanie estrogenne — o czym trzeba pamiętać przy dobieraniu go pacjentom.
Bylina pnąca, dwupienna, o wieloletnim, grubym kłączu i pędach jednorocznych, corocznie zamierających, osiągających 6–8 m długości. Łodyga wijąca się PRAWOSKRĘTNIE (zgodnie z ruchem wskazówek zegara, patrząc z góry), sześciokanciasta, gęsto pokryta sztywnymi, haczykowatymi szczecinkami czepnymi, którymi roślina zaczepia się o podpory i którymi dotkliwie kaleczy skórę przy zbiorze. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, szorstkie, o blaszce sercowatej w zarysie, dłoniasto 3–5-klapowej (górne bywają niepodzielone), o brzegu grubo i ostro piłkowanym, z dłoniastym użyłkowaniem; spodnia strona szorstko owłosiona i usiana drobnymi gruczołkami. Roślina jest dwupienna: kwiatostany MĘSKIE to luźne, wiechowate, zwisające grona drobnych, zielonkawych kwiatów — bezwartościowe jako surowiec; kwiatostany ŻEŃSKIE to zbite, jajowate, zwisające SZYSZKI (właściwie kotkowate kwiatostany) długości 2–5 cm, zbudowane z dachówkowato zachodzących na siebie, cienkich, błoniastych, żółtozielonych łusek. U nasady łusek, po wewnętrznej stronie, znajduje się lupulina — żółtopomarańczowy, lepki, silnie pachnący proszek gruczołowy, cecha diagnostyczna i właściwe źródło wartości surowca. Owoc to drobna, spłaszczona niełupka. Organ podziemny: grube, rozgałęzione, wieloletnie kłącze z rozłogami. Cała roślina wydziela intensywny, żywiczno-korzenny zapach.
Gatunek rodzimy, w Polsce dość pospolity na niżu i pogórzu, rzadszy w górach. Dziko rośnie w wilgotnych zaroślach nadrzecznych, łęgach, olsach, na brzegach rzek i starorzeczy, w wiklinach, przy rowach, płotach i na obrzeżach lasów łęgowych, gdzie oplata krzewy i drzewa. Wymaga wilgoci i żyzności — jest wskaźnikiem siedlisk łęgowych. Uprawiany na dużą skalę na chmielnikach — polskie zagłębie chmielarskie to Lubelszczyzna (rejon Puław, Kurowa, Wilkowa), a odmiany uprawne (Lubelski, Marynka, Sybilla, Magnum) selekcjonowane są pod kątem zawartości kwasów goryczkowych. Surowiec zielarski może pochodzić zarówno ze stanowisk dzikich, jak i z chmielników.
Stanowisko słoneczne do półcienistego, osłonięte od silnych wiatrów, koniecznie z solidną podporą — pnącze potrzebuje 5–7 m wysokości. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, przepuszczalna, stale świeża do umiarkowanie wilgotnej, zasobna w azot i potas; nie znosi gleb suchych, jałowych i podmokłych ze stagnującą wodą. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,5). Kłącze jest w pełni mrozoodporne w warunkach polskich — pędy zamierają co roku i odrastają wiosną. Roślina bardzo ekspansywna, rozrasta się rozłogami. W uprawie sadzić WYŁĄCZNIE rośliny żeńskie i usuwać osobniki męskie z pobliża, bo zapylenie powoduje zawiązanie nasion i wyraźnie obniża jakość szyszek (chmiel zapylony ma mniej lupuliny i gorszy aromat). Nie zbierać z pobliża czynnych chmielników towarowych i sadów — chmiel jest intensywnie chroniony chemicznie; nie zbierać też z poboczy dróg.
szyszka chmielowa, czyli żeński kwiatostan (Lupuli flos / Lupuli strobulus), oraz lupulina (Lupulinum) — żółty proszek gruczołowy wytrząsany z szyszek
Szyszki — koniec sierpnia i wrzesień (odmiany wczesne od połowy sierpnia), w fazie dojrzałości technicznej: szyszka jest zwarta, sprężysta, lekko szeleszcząca przy ściskaniu, ma barwę żółtozieloną, a po rozchyleniu łusek widać obfitą, złocistożółtą, lepką lupulinę o silnym aromacie. Szyszki zbierane za wcześnie są miękkie, zielone i ubogie w lupulinę; zbierane za późno brązowieją, łuski się rozchylają, lupulina wysypuje się i jełczeje, a zapach staje się serowaty. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, obrywając szyszki pojedynczo za szypułkę, koniecznie w długich rękawach i rękawicach — haczykowate szczecinki łodyg dotkliwie kaleczą skórę. Surowiec suszyć bezzwłocznie, najlepiej w dniu zbioru. Lupulinę pozyskuje się z wysuszonych szyszek przez ostrożne wytrząsanie i przesianie przez sito.
Gorzkie kwasy chmielowe: alfa-kwasy (humulon i pochodne — kohumulon, adhumulon) oraz beta-kwasy (lupulon i pochodne), zawarte w lupulinie i odpowiadające za gorycz oraz działanie przeciwbakteryjne. Olejek eteryczny (mirsen, humulen, karyofilen, farnezen) — odpowiada za aromat, ale jest lotny i szybko ubywa w przechowywaniu. 2-metylo-3-buten-2-ol — produkt przemian kwasów goryczkowych powstający podczas suszenia i przechowywania, uważany za jeden z głównych nośników działania uspokajająco-nasennego (dlatego surowiec przechowywany bywa aktywniejszy niż całkiem świeży). Prenyloflawonoidy: ksantohumol, izoksantohumol i 8-prenylonaringenina — ta ostatnia jest jednym z najsilniejszych znanych fitoestrogenów. Ponadto garbniki, żywice, flawonoidy (kwercetyna, kemferol), kwasy fenolowe, cholina. Zawartość alfa-kwasów różni się skrajnie między odmianami — nie należy podawać jednej liczby dla gatunku.
Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionych szyszek (ok. 0,5 g surowca na filiżankę) na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut ściśle pod przykryciem (olejek jest lotny — bez pokrywki ucieka), odcedzić. Pić 1 szklankę wieczorem, na 30–60 minut przed snem; przy stanach napięcia nerwowego dodatkowo pół szklanki w ciągu dnia. Nalewka: 1 część szyszek na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 14 dni, odcedzić; stosować 20–40 kropli w wodzie wieczorem. Mieszanka klasyczna i najlepiej udokumentowana: szyszka chmielu + korzeń kozłka lekarskiego (w proporcji ok. 1:2), często z melisą i męczennicą — działa wyraźnie silniej niż każdy z tych surowców osobno. Poduszka chmielowa: suszone szyszki w płóciennym woreczku pod poduszką — metoda tradycyjna, o łagodnym działaniu przez lotne składniki olejku; woreczek wymieniać co kilka tygodni. Zewnętrznie: napar do płukania włosów przy łupieżu, do okładów na trudno gojące się rany i stany zapalne skóry. Nie stosować w ciągu dnia przed prowadzeniem pojazdów.
Suszyć BARDZO OSTROŻNIE — to najtrudniejszy etap: temperatura maksymalnie 35–40 °C, w cieniu, w przewiewie, szyszki rozłożone luźną, cienką, jedną warstwą i nieprzewracane. Przegrzanie ulatnia olejek i degraduje kwasy chmielowe, a poruszanie i mieszanie surowca powoduje wysypywanie się lupuliny — czyli utratę tego, po co się chmiel zbiera. Dobry surowiec: szyszki całe, zwarte, sprężyste, żółtozielone, po roztarciu wydzielające silny, żywiczno-korzenny aromat, a przy rozchyleniu łusek widoczna obfita, złocistożółta lupulina; szyszki brązowe, rozsypujące się, o serowatym lub zjełczałym zapachu i pozbawione żółtego pyłu są bezwartościowe. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy (praktycznie: do następnego zbioru) w szczelnych, ciemnych, chłodnych naczyniach, najlepiej próżniowo lub w chłodni — chmiel jest jednym z najszybciej tracących aktywność surowców, utlenia się pod wpływem tlenu i światła. Uwaga na paradoks: świeżo wysuszony chmiel działa uspokajająco SŁABIEJ niż surowiec kilkumiesięczny, bo 2-metylo-3-buten-2-ol powstaje dopiero w trakcie przechowywania. Zbiór: obowiązkowo długie rękawy i rękawice — pędy kaleczą jak papier ścierny. Chmiel dobrze łączy się z kozłkiem, melisą, męczennicą i lawendą (sen i nerwica) oraz z bylicą i piołunem (mieszanki trawienne). Rozpoznanie w terenie: chmiel wije się PRAWOSKRĘTNIE i ma szyszki — mylony bywa z kielisznikiem zaroślowym i powojem (te wiją się lewoskrętnie i mają lejkowate kwiaty) oraz z przestępem (Bryonia), który jest TRUJĄCY, ma wąsy czepne i czerwone jagody, a nie szyszki. Zbierać tylko rośliny żeńskie z szyszkami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.