Eucalyptus globulus
Australijskie drzewo, którego liście bogate w eukaliptol dają klasyczny surowiec wykrztuśny i odkażający drogi oddechowe.
Eukaliptus gałkowy to najważniejszy z ponad siedmiuset gatunków rodzaju Eucalyptus i podstawowe źródło olejku eukaliptusowego typu cyneolowego. Pochodzi z Tasmanii i południowo-wschodniej Australii, dziś uprawiany masowo w basenie Morza Śródziemnego, Portugalii, Hiszpanii, Chinach, Brazylii i Indiach. Liść i olejek mają monografie w farmakopei europejskiej — to surowiec sprawdzony, obecny w dziesiątkach preparatów wykrztuśnych, pastylkach do ssania, maściach i inhalacjach. Charakterystyczny, przenikliwy, chłodzący zapach pochodzi od 1,8-cyneolu (eukaliptolu), który stanowi zdecydowaną większość olejku. W polskim zielarstwie eukaliptus jest zadomowiony od dawna, choć zawsze jako surowiec importowany.
Wieczniezielone drzewo osiągające w ojczyźnie 50–70 m wysokości (na plantacjach zwykle 20–40 m), o prostym pniu i wąskiej, ażurowej koronie. Kora gładka, płatami odpadająca długimi wstęgami, odsłaniająca jasne, biało-szare i niebieskawe pole; u nasady pnia często włóknista, ciemna. Wyraźna heterofilia — cecha diagnostyczna gatunku: liście młodociane siedzące lub obejmujące pęd, naprzeciwległe, szeroko jajowate do sercowatych, pokryte grubym, niebieskoszarym, woskowym nalotem (stąd „blue gum”); liście dorosłe skrętoległe, długoogonkowe, sierpowato wygięte, wąskolancetowate, długie 15–30 cm, ciemnozielone, skórzaste, zwisające pionowo, całobrzegie, z wyraźnym nerwem głównym i licznymi, prześwitującymi zbiornikami olejku — roztarte pachną intensywnie kamforowo-cyneolowo. Kwiaty pojedyncze lub po 2–3 w kątach liści, duże (2–4 cm), bez płatków, złożone z pęku licznych kremowobiałych pręcików; przed rozkwitem pokryte zdrewniałym, brodawkowatym, niebieskawym wieczkiem (operculum), które przy kwitnieniu odskakuje. Owoc to zdrewniała, szeroko dzwonkowato-półkulista torebka średnicy 1,5–2,5 cm, pokryta sinym nalotem, silnie żeberkowana, z 4 zastawkami — największa wśród eukaliptusów uprawnych i najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Korzeń palowy, głęboki, z rozległym systemem korzeni bocznych; roślina bardzo silnie osusza podłoże.
Gatunek rodzimy dla Tasmanii i stanu Wiktoria w południowo-wschodniej Australii, gdzie rośnie w wilgotnych lasach twardolistnych. Uprawiany na wielkich plantacjach w Portugalii, Hiszpanii, we Włoszech, w Grecji, Kalifornii, Chile, Brazylii, Chinach i Indiach — w wielu z tych krajów zdziczał i uchodzi za gatunek inwazyjny, wypierający rodzimą roślinność i sprzyjający pożarom. W Polsce nie występuje w gruncie i nie zimuje; bywa uprawiany doniczkowo i jako roślina jednoroczna do kompozycji rabatowych (dla ozdobnych, srebrzystych liści młodocianych). Surowiec sprowadzany jest głównie z Hiszpanii, Portugalii, Chin, Brazylii i Australii.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe i osłonięte. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, świeża, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5); toleruje gleby ubogie, nie znosi wapiennych, zbitych i podmokłych. Roślina wybitnie nieodporna na mróz — dorosłe drzewa wytrzymują krótkotrwałe przymrozki do kilku stopni poniżej zera, ale w polskim klimacie nie ma szans na przezimowanie w gruncie; w uprawie pojemnikowej zimować w jasnym pomieszczeniu przy 5–10 °C, ograniczając podlewanie. Latem podlewać obficie, roślina bardzo szybko rośnie i mocno pobiera wodę. Nie zbierać liści z roślin ozdobnych z importu ani z pędów kwiaciarskich — bywają traktowane glicerynem, barwnikami i środkami konserwującymi.
liść (Eucalypti folium) oraz olejek eteryczny (Eucalypti aetheroleum)
Liść — zbiera się dojrzałe, skórzaste liście z pędów starszych niż roczne, przez cały rok, ale najwięcej olejku zawierają latem, w porze suchej, gdy zawartość cyneolu osiąga maksimum. Ścinać gałązki w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed południowym upałem. Liście młodociane (siedzące, sine) zawierają olejek o odmiennym, mniej cyneolowym profilu i nie stanowią surowca farmakopealnego. Olejek pozyskuje się przemysłowo przez destylację z parą wodną świeżego lub lekko podwiędłego liścia, w ciągu 1–2 dób od zbioru, a następnie rektyfikuje, by podnieść zawartość cyneolu do wymaganego poziomu.
Olejek eteryczny (kilka procent w suchym liściu; skład zdominowany przez 1,8-cyneol, czyli eukaliptol — farmakopea wymaga wysokiej jego zawartości w olejku rektyfikowanym), obok niego α-pinen, limonen, p-cymen, globulol, aromadendren, aldehydy. Ponadto garbniki elagowe i galusowe, flawonoidy (rutyna, hiperozyd, kwercytryna), kwasy fenolowe (galusowy, ferulowy, kawowy), floroglucynole (eukaliptyny, makrokarpale), triterpeny, woski i żywice.
Napar z liścia: 1 łyżeczka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne, inaczej olejek ucieka z parą), pić 2–3 razy dziennie przy nieżycie oskrzeli; ten sam napar, przestudzony, służy do płukania gardła i jamy ustnej. Inhalacja parowa: kilka kropli olejku (nie więcej) lub garść suszu na miskę gorącej, nieprzegotowanej wrzątkiem wody, wdychać parę pod ręcznikiem przez 5–10 minut, 1–2 razy dziennie — nie stosować u dzieci. Maść i olejek do wcierań: kilka kropli olejku na łyżkę oleju bazowego lub maści, wcierać w klatkę piersiową i plecy oraz w bolące mięśnie. Pastylki do ssania i syropy z eukaliptolem — według wskazań producenta. Olejku eukaliptusowego nie stosuje się doustnie w domowym zielarstwie; preparaty doustne z cyneolem (kapsułki dojelitowe) są lekami i przyjmuje się je wyłącznie zgodnie z ulotką. Nigdy nie nanosić nierozcieńczonego olejku na skórę ani błony śluzowe.
Liść suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej ulatnia się cyneol i surowiec traci moc; suszenie na słońcu jest błędem. Dobry susz jest sztywny, łamliwy, szarozielony do ciemnozielonego, a po zgnieceniu wydziela mocny, przenikliwie chłodny zapach; surowiec bezwonny lub o zapachu stęchłym jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy; olejek — w ciemnym szkle, w chłodzie, do 2 lat, bo utleniony pinen i cyneol silniej drażnią i uczulają. Klasyczne mieszanki: eukaliptus z tymiankiem i podbiałem (kaszel mokry), z szałwią i rumiankiem (płukanka na gardło), z sosną i miętą (inhalacje przy zatokach). Typowy błąd to parzenie bez przykrycia — cały olejek ucieka z parą. Drugi błąd to mylenie olejków: „olejek eukaliptusowy” do inhalacji musi pochodzić z E. globulus (typ cyneolowy); olejek z eukaliptusa cytrynowego (Corymbia citriodora) to olejek cytronelalowy, repelent, i do inhalacji się nie nadaje. W handlu spotyka się też liść E. radiata i E. polybractea — są dopuszczalne, ale mają inny profil; podróbką jest liść barwiony i konserwowany gliceryną z kwiaciarni, rozpoznasz go po gumowatej, niełamliwej blaszce i braku właściwego zapachu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.