Juglans regia
Drzewo o aromatycznych, pierzastych liściach — jego liść to klasyczny surowiec ściągający, przeciwzapalny i przeciwgrzybiczy, a orzechy są cennym pokarmem.
Orzech włoski, mimo nazwy pochodzący z Azji Środkowej i Zakaukazia, jest w Polsce od stuleci sadzony przy domach i w sadach — dawniej niemal obowiązkowo na przychaciu, bo wierzono, że jego zapach odstrasza muchy i komary (i było w tym ziarno prawdy: liście zawierają olejek eteryczny i juglon o działaniu owadoodstraszającym). Surowcem zielarskim jest LIŚĆ (Juglandis folium), bogaty w garbniki i juglon, o działaniu ściągającym, przeciwzapalnym, przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym; pomocniczo używa się zielonej łupiny owocowej. Nasiona — orzechy — to jeden z najwartościowszych pokarmów roślinnych: źródło kwasów tłuszczowych omega-3, magnezu, cynku i witaminy E. Liść orzecha to jeden z najlepiej sprawdzonych surowców na problemy skórne: egzemę, trądzik, wypryski i nadmierną potliwość.
Drzewo wysokości 15–25 m, o krótkim, grubym pniu i szerokiej, rozłożystej, kopulastej koronie sięgającej nisko. Kora u młodych drzew gładka i popielatoszara, u starszych JASNOSZARA i płytko, podłużnie spękana (nigdy tak czarna i głęboko bruzdowana jak u orzecha czarnego). Pędy grube, oliwkowozielone, o rdzeniu komorowatym (przegrodzonym poprzecznymi przegrodami — cecha rodzaju). Pąki tępe, brunatne, szczytowy wyraźnie większy. Liście nieparzystopierzaste, długości 20–40 cm, złożone z zaledwie 5–9 (rzadko 11) listków — cecha diagnostyczna wobec orzecha czarnego, który ma ich 11–23. Listki eliptyczne do odwrotniejajowatych, listek szczytowy największy, o brzegu CAŁYM (bez piłkowania) lub ledwo falistym, nagie, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, jaśniejsze spodem, z kępkami włosków w kątach nerwów; użyłkowanie pierzaste. Roztarte liście wydzielają silny, charakterystyczny, korzenno-balsamiczny zapach. Kwiaty rozdzielnopłciowe, rozwijające się przed liśćmi lub równocześnie z nimi: męskie to grube, zwisające, zielonkawe kotki długości 6–12 cm, wyrastające na pędach zeszłorocznych; żeńskie drobne, niepozorne, po 1–3 na szczytach pędów tegorocznych, z dwoma czerwonawymi znamionami. Owoc: pestkowiec kulisty lub jajowaty, średnicy 4–5 cm, okryty gładką, mięsistą, ZIELONĄ łupiną, która po dojrzeniu czernieje, PĘKA nieregularnie i odpada, odsłaniając jasnobrunatną, pomarszczoną, dwuklapową skorupę łatwo pękającą wzdłuż szwu; wewnątrz czterodzielne, mózgowato pofałdowane, jadalne jądro. Korzeń palowy, głęboki, źle znoszący przesadzanie.
Gatunek obcy — pochodzi z Azji Środkowej, Zakaukazia, Iranu i Bałkanów, gdzie tworzy naturalne lasy orzechowe. W Polsce nie rośnie dziko: sadzony w sadach, ogrodach, przy domach, na przychaciach, w parkach, alejach i przy drogach, w całym kraju z wyjątkiem najzimniejszych, wysoko położonych rejonów. Miejscami dziczeje z nasion roznoszonych przez sroki, wrony i wiewiórki — samosiewy spotyka się na zaroślach, nasypach i skrajach lasów, zwłaszcza w cieplejszych, południowo-zachodnich częściach kraju. Zbiór surowca prowadzi się z drzew przydomowych i sadowniczych; liść orzecha jest też dostępny w obrocie zielarskim (import głównie z Bałkanów i Europy Południowej).
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów, przestrzenne — drzewo rozrasta się szeroko i nie znosi zacienienia. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, świeża, przepuszczalna, zasobna w wapń; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5) — orzech nie znosi gleb kwaśnych. Nie toleruje gleb podmokłych, zbitych, płytkich i zimnych zagłębień terenu, w których zbiera się mroźne powietrze. Mrozoodporność umiarkowana: drzewo dorosłe wytrzymuje polskie zimy, ale młode pędy i kwiaty są bardzo wrażliwe na PRZYMROZKI PÓŹNOWIOSENNE (maj) — po zmarzniętych kwiatach nie ma plonu; młode drzewka wymagają osłony pnia na zimę. Sadzić na wyniesieniu, nie w kotlinie. Allelopatia: juglon z korzeni i opadłych liści hamuje wzrost wielu roślin (pomidory, ziemniaki, papryka, jabłonie, rododendrony, borówki) — nie zakładać pod orzechem warzywnika ani rabaty z wrażliwymi bylinami. NIE ZBIERAĆ liści z drzew rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach przemysłowych (kumulacja metali ciężkich w blaszce liściowej) ani z drzew opryskiwanych fungicydami w sadach towarowych.
liść (Juglandis folium) — surowiec podstawowy, ujęty w farmakopeach; zielona łupina owocowa (Juglandis pericarpium viride); pomocniczo kora i przegrody orzechów; nasiona (Juglandis semen) jako surowiec spożywczy i źródło oleju (Juglandis oleum)
Liść (surowiec podstawowy) — w CZERWCU, ewentualnie na przełomie czerwca i lipca, gdy liście są w pełni wyrośnięte, jeszcze intensywnie zielone, jędrne, bez plam i objawów porażenia grzybowego (antraknoza) czy pordzewiacza; później zawartość garbników spada, a liście czernieją i plamią się. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Obrywać pojedyncze listki, odrzucając grubą oś (osadkę), która nie jest surowcem i utrudnia suszenie — to najczęściej pomijana zasada. Zielona łupina — od sierpnia do początku września, gdy jest jeszcze zielona, jędrna i soczysta, przed zczernieniem; zbierać w rękawicach, przerabiać na świeżo. Orzechy (nasiona) — wrzesień–październik, po samoczynnym pęknięciu i odpadnięciu łupiny, zbierać opadłe z ziemi codziennie (leżące dłużej pleśnieją i nabierają zjełczałego smaku); natychmiast oczyścić z resztek łupiny i suszyć w przewiewie. Zielone orzechy na nalewkę („nalewka orzechowa”, orzechówka) — na przełomie czerwca i lipca (tradycyjnie ok. 24 czerwca, św. Jana), gdy cały orzech wraz z niezdrewniałą skorupą daje się przekłuć igłą lub przekroić nożem na wylot. Kora — wczesną wiosną, wyłącznie z gałęzi po cięciach.
Liść: garbniki hydrolizujące i skondensowane (elagotaniny, galotaniny — kilka do kilkunastu procent, zawartość szczytowa w czerwcu), naftochinony — juglon (w liściu w niewielkiej ilości, powstający z glikozydowego prekursora hydrojuglonu po uszkodzeniu tkanki), flawonoidy (hiperozyd, kwercytryna, juglanina, kemferol i ich glikozydy), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, elagowy, galusowy), olejek eteryczny (śladowo, odpowiada za zapach), kwas askorbinowy (w świeżym liściu w dużej ilości), karotenoidy, inozytol, sole mineralne. Zielona łupina: juglon w największym stężeniu, garbniki, kwas askorbinowy, kwasy fenolowe, jod w formie organicznej, pektyny. Nasiona: tłuszcze (dominują wielonienasycone kwasy tłuszczowe — linolowy i α-linolenowy, roślinne omega-3), białko, błonnik, witamina E, witaminy z grupy B, kwas foliowy, magnez, cynk, miedź, mangan, selen, fitosterole, melatonina, polifenole i garbniki w brunatnej okrywie nasiennej (stąd cierpkawy posmak skórki). Przegrody orzecha: garbniki, jod.
Napar z liścia (wewnętrznie): 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszonego liścia na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić; pić 2 razy dziennie po pół szklanki, w kuracjach skórnych przez 3–4 tygodnie, przy biegunce krótkotrwale (2–3 dni). Odwar do stosowania ZEWNĘTRZNEGO (najważniejsza forma): 3–4 łyżki suszonego liścia na 0,5 litra wody, gotować pod przykryciem 10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Stosować do: przemywań i okładów przy egzemie, wyprysku sączącym, trądziku i wysypkach (kilka razy dziennie, kompres z gazy nasączonej ciepłym odwarem na 15–20 minut); kąpieli stóp i dłoni przy nadmiernej potliwości i grzybicy (codziennie przez 15–20 minut, seria 2–3 tygodni); nasiadówek przy stanach zapalnych; płukanek jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł i aftach; płukania włosów przy łojotoku (uwaga: przyciemnia jasne włosy). Kąpiel ogólna: 200–300 g suszonych liści zalać 3–5 litrami wody, zagotować, odstawić na 30 minut, przecedzić i wlać do wanny — przy rozległych zmianach skórnych u dzieci (skaza wysiękowa) i dorosłych. Nalewka z zielonych orzechów (orzechówka): 20–30 zielonych, przekrojonych orzechów zalać alkoholem 50–60% z dodatkiem przypraw (goździki, cynamon, wanilia), macerować 4–6 tygodni, odcedzić, dosłodzić syropem, leżakować kilka miesięcy; tradycyjny środek żołądkowo-wzmacniający, po kieliszku (20–30 ml) po ciężkim posiłku. Orzechy: garść dziennie (ok. 30 g) jako element diety wspierającej układ krążenia — nie jest to lek, lecz pokarm. Olej z orzechów: na zimno, do sałatek; nie do smażenia (utlenia się).
Zbiór: obrywać SAME LISTKI, odrzucając grubą, mięsistą osadkę — to ona sprawia, że źle zbierany surowiec pleśnieje i czernieje w suszeniu. Suszyć NATYCHMIAST po zbiorze, w cieniu, w dobrym przewiewie, w cienkiej, pojedynczej warstwie, w temperaturze do 35–40 °C — liść orzecha jest mięsisty i przy powolnym suszeniu, w grubej warstwie albo na słońcu nieuchronnie czernieje (utlenia się juglon i garbniki), a czarny susz jest bezwartościowy. To najczęstszy błąd przy tym surowcu. Dobry susz: listki zachowują zieloną barwę, są kruche, łamią się, mają silny, korzenno-balsamiczny zapach i wyraźnie cierpki, ściągający smak. Susz brunatny lub czarny, bez zapachu — do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci — garbniki utleniają się. Mieszanki: z fiołkiem trójbarwnym, korzeniem łopianu, bratkiem i pokrzywą (kuracje skórne, „oczyszczające”); z szałwią i korą dębu (przeciwpotnie, na kąpiele stóp); z korą dębu i pięciornikiem (przeciwbiegunkowo); z rumiankiem i nagietkiem (okłady, kompresy). Uwaga barwiąca: odwar i zielona łupina PLAMIĄ NA BRUNATNO — skórę, paznokcie, ręczniki, wannę i ubrania; do kąpieli używać starych ręczników, przy zielonej łupinie zawsze rękawice (plama na dłoniach schodzi 1–2 tygodnie). Rozpoznanie i gatunki mylone: orzech włoski ma tylko 5–9 listków o brzegu CAŁYM, korę jasnoszarą i płytko spękaną oraz owoc, którego łupina PĘKA i odpada. Orzech czarny (Juglans nigra) — 11–23 listki o brzegu PIŁKOWANYM, kora niemal czarna i głęboko bruzdowana, łupina nie pęka. Orzesznik (Carya) — łupina pęka na 4 regularne klapy. Jesion (Fraxinus excelsior) ma podobnie pierzaste liście, ale czarne, aksamitne pąki i owoc skrzydlak — nie orzech; liść jesionu nie pachnie. Rdzeń komorowaty w przełamanym pędzie to pewna cecha rodzaju Juglans. Orzechy: dobre jądro jest jasne, chrupiące, o słodkawym smaku; jądro ciemne, miękkie, o gorzkim, drapiącym smaku jest zjełczałe (tłuszcze wielonienasycone utleniają się szybko) — przechowywać orzechy w łupinie, chłodno, a wyłuskane jądra w lodówce lub zamrażarce, do 6 miesięcy. Orzechy przechowywane w cieple i wilgoci pleśnieją i mogą zawierać aflatoksyny — pleśniejących nigdy nie jeść ani nie „oczyszczać”.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.