Rosa × damascena
Mieszańcowa róża uprawna, najważniejsze na świecie źródło olejku różanego i wody różanej, o silnie pachnących, pełnych kwiatach.
Róża damasceńska to nie gatunek dziki, lecz starożytny mieszaniec uprawny (prawdopodobnie z udziałem Rosa gallica, R. moschata i R. fedtschenkoana), znany w kulturze od ponad tysiąca lat i rozpowszechniony przez Persów i Arabów. W zielarstwie liczy się przede wszystkim jako surowiec olejkowy: z jej płatków destyluje się olejek różany (otto of rose) i wodę różaną — jedne z najdroższych i najbardziej cenionych surowców aromaterapeutycznych. Do wytworzenia kilograma olejku potrzeba około trzech do czterech ton świeżych płatków, co tłumaczy jego cenę i skalę fałszowania na rynku. W Polsce uprawiana wyłącznie ozdobnie i w niewielkich uprawach amatorskich; surowiec zielarski sprowadzamy z Bułgarii, Turcji i Iranu. Działanie lecznicze płatków opiera się na garbnikach, flawonoidach i olejku eterycznym — jest to surowiec ściągający, przeciwzapalny i uspokajający.
Krzew wysokości 1,5–2,2 m, o pokroju luźnym, rozłożystym, z pędami wyginającymi się łukowato na zewnątrz. Pędy zielone do czerwonawobrunatnych, gęsto uzbrojone w kolce dwojakiego rodzaju: liczne duże, sierpowato zakrzywione, spłaszczone u nasady, oraz gęste drobne szczecinki i kolce gruczołowe. Liście nieparzystopierzaste, złożone zwykle z 5 (rzadziej 7) listków; listki jajowate do podłużnie jajowatych, tępo zakończone, o brzegu pojedynczo piłkowanym, z wierzchu matowozielone i lekko pomarszczone, od spodu szarozielone, wyraźnie owłosione, o siatkowatym, wypukłym od spodu użyłkowaniu. Przylistki wąskie, przyrośnięte do ogonka. Kwiatostan to luźny, kilku- do kilkunastokwiatowego podbaldach (wierzchotka) na szczytach pędów — kwiaty rzadko pojedyncze. Kwiaty półpełne do pełnych, o średnicy 6–8 cm, złożone z 25–40 (i więcej) płatków, barwy od jasnoróżowej po intensywnie różową i różowoczerwoną, o bardzo silnym, słodkim, klasycznie „różanym” zapachu — najsilniejszym wśród róż. Działki kielicha odgięte w dół, pierzasto podzielone, gruczołowato owłosione, odpadające po przekwitnieniu; szypułki gęsto pokryte gruczołkami i szczecinkami (na dotyk lepkie). Owoc to owoc pozorny (szupinka) — podłużnie gruszkowaty do wąskojajowatego, ceglastoczerwony, zawiązujący się rzadko i słabo, bo kwiaty pełne mają zredukowane pręciki. Korzeń palowy z silnym systemem korzeni bocznych; roślina wypuszcza odrosty korzeniowe.
Gatunek mieszańcowy, nieznany w stanie dzikim — nie występuje jako roślina rodzima nigdzie, w tym w Polsce. Ojczyzną kulturową jest Bliski Wschód (Persja, Syria — stąd nazwa od Damaszku); do Europy trafiła w średniowieczu. Główne rejony uprawy plantacyjnej to Dolina Róż w Bułgarii (okolice Kazanłyku i Karłowa), Isparta w Turcji, prowincja Fars w Iranie, a także Maroko, Indie i Chiny. W Polsce spotykana wyłącznie w uprawie: w ogrodach, kolekcjach róż historycznych i niewielkich uprawach zielarskich; sporadycznie dziczeje w pobliżu starych siedlisk ludzkich, ale nie tworzy trwałych populacji. Surowiec (olejek, woda różana, suszone płatki) sprowadzany do Polski przede wszystkim z Bułgarii i Turcji.
Stanowisko w pełnym słońcu, przewiewne, ale osłonięte od zimnych wiatrów wschodnich — w cieniu kwitnie skąpo i traci olejek. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, dobrze zdrenowana; róża nie znosi wody stojącej w strefie korzeniowej. Odczyn lekko kwaśny do obojętnego, pH 6,0–7,0. Wilgotność umiarkowana i równomierna, bez przesuszenia w okresie zawiązywania pąków. Mrozoodporność umiarkowana — w warunkach polskich (strefy 6–7) wymaga kopczykowania nasady krzewu na zimę i osłony w rejonach o ostrych zimach; przemarzają zwłaszcza jednoroczne pędy, na których zawiązują się kwiaty, co silnie obniża plon płatków. Cięcie prześwietlające po kwitnieniu (kwitnie na pędach zeszłorocznych — nie ciąć wiosną, bo usuwa się pąki kwiatowe). Nie zbierać płatków z krzewów przy ruchliwych drogach oraz z róż ogrodowych traktowanych fungicydami przeciw czarnej plamistości i mączniakowi — a to standardowa praktyka w większości ogrodów. Płatki chłoną opryski i nie ma sposobu, by je z nich usunąć.
płatki korony (Rosae damascenae flos / Rosae petalum), olejek różany (Rosae aetheroleum) uzyskiwany przez destylację z parą wodną, woda różana (Aqua rosae) jako produkt uboczny destylacji, absolut różany (ekstrakcja rozpuszczalnikami, wyłącznie do perfumerii — nie do celów leczniczych)
Płatki — jedyny termin: pełnia kwitnienia, w Polsce druga połowa maja i czerwiec (w Bułgarii maj–czerwiec), przez około 3–4 tygodnie. Zbiera się kwiaty w fazie pąka rozchylającego się i kwiatu świeżo rozwiniętego, ZANIM płatki zaczną odstawać i opadać — kwiat w pełni otwarty ma już wyraźnie mniej olejku. Pora dnia jest krytyczna: zbiór wyłącznie o świcie, od pierwszego brzasku do godziny 9–10 rano, gdy jeszcze leży rosa; zawartość olejku spada w ciągu dnia nawet o połowę wraz ze wzrostem temperatury. Kwiaty zrywać ręcznie razem z dnem kwiatowym lub obrywać same płatki, wrzucać luźno do przewiewnych koszy (nie ugniatać, nie do worków foliowych — płatki zaparzają się w kilkanaście minut i fermentują). Do destylacji przerabiać w ciągu 1–2 godzin od zbioru, najpóźniej tego samego dnia. Owoce (szupinki) — wrzesień–październik, po pierwszych przymrozkach; u form pełnokwiatowych zawiązują się rzadko i nie są surowcem towarowym.
Płatki: olejek eteryczny (w świeżych płatkach zaledwie ułamki procenta — stąd ogromna materiałochłonność destylacji), którego głównymi składnikami są alkohole monoterpenowe: cytronelol i geraniol (razem stanowią dominującą część olejku i decydują o jego wartości), nerol, linalol, farnezol, a także tzw. węglowodory parafinowe (stearopten) oraz śladowe, ale kluczowe zapachowo beta-damascenon, beta-damascenon i tlenki różane (rose oxides) — to one nadają zapach charakterystycznie „różany” mimo minimalnych stężeń. Ponadto alkohol fenyloetylowy — w olejku destylowanym jest go mało (przechodzi do wody różanej), w absolucie dominuje, i to tłumaczy różnicę zapachu obu produktów. Poza olejkiem: garbniki hydrolizujące (elagotanoidy, m.in. z grupy rugozyn), flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), antocyjany (cyjanidyno-3,5-diglukozyd — barwnik płatków), kwasy fenolowe (galusowy, elagowy), kwas askorbinowy, śluzy, żywice i wosk. Woda różana zawiera rozpuszczalne w wodzie frakcje olejku, przede wszystkim alkohol fenyloetylowy i cytronelol w niewielkich stężeniach.
Napar z płatków: 1–2 łyżki suszonych płatków na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut (przykrycie jest konieczne — bez niego olejek ulatnia się z parą), pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki; przy nieżytach przewodu pokarmowego i jako łagodny środek uspokajający. Do płukania gardła i jamy ustnej: mocniejszy napar — 2 łyżki płatków na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut, ostudzić, płukać 3–4 razy dziennie. Okłady na oczy i podrażnioną skórę: przecedzony, wystudzony napar lub woda różana bez dodatków (czysty hydrolat, nie „woda różana” z listą konserwantów) — nasączony gazik na 10 minut. Tonik: woda różana stosowana bezpośrednio na oczyszczoną skórę twarzy, rano i wieczorem. Olejek różany: WYŁĄCZNIE rozcieńczony — do masażu i pielęgnacji w stężeniu 0,5–2% w oleju bazowym (migdałowy, jojoba); do kominka aromaterapeutycznego 2–3 krople; nie stosować doustnie. Miód różany i konfitura z płatków: świeże płatki (po odcięciu białych, gorzkich nasad!) ucierane z cukrem lub miodem — surowiec kulinarny i domowy środek na podrażnione gardło. Nalewka z płatków: świeże płatki zalane spirytusem 40–50%, macerowane 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, do użytku zewnętrznego jako tonik ściągający.
Suszenie płatków: szybko, w cienkiej, luźnej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — powyżej 40 °C olejek ulatnia się, a płatki brązowieją. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje różową barwę i wyraźny zapach; szarobrunatne, bezwonne płatki są bezwartościowe i zdarzają się w handlu nagminnie. Przed suszeniem odciąć białe nasady płatków — są gorzkie i psują smak naparu i konfitur. Przechowywanie: szczelne, ciemne naczynia szklane, do 12 miesięcy; płatki chłoną wilgoć i tracą aromat, nie trzymać w papierowych torebkach. Woda różana (hydrolat) przechowuje się w lodówce i zużywa w ciągu kilku miesięcy — jest podatna na skażenie mikrobiologiczne, zmętnienie i kwaśny zapach oznaczają, że nadaje się tylko do wyrzucenia. Olejek różany: to najczęściej fałszowany olejek eteryczny na rynku. Realna cena mililitra czystego olejku damasceńskiego jest bardzo wysoka; wszystko, co tanie i podpisane „olejek różany”, jest albo rozcieńczone olejem, albo zawiera geraniol z palmarozy, olejek z geranium bądź syntetyczne kompozycje. Czysty olejek w temperaturze poniżej ok. 20 °C krystalizuje (wytrąca się stearopten) i staje się półstały — po ogrzaniu w dłoni znów jest płynny; to najprostszy domowy test autentyczności. Uwaga na nazewnictwo: „olejek różany” tłoczony z nasion (rosehip oil, olej z owoców dzikiej róży) to zupełnie inny produkt — tłusty olej bazowy, nie olejek eteryczny. Mieszanki: płatki róży dobrze łączą się z lipą i rumiankiem (napar łagodzący), z melisą i lawendą (uspokajające), z malwą i prawoślazem (osłonowe na gardło), z hibiskusem (herbatki owocowe). Gatunki mylone: róża damasceńska bywa mylona ze stulistną (R. × centifolia) — ta ma kwiaty kulistsze, gęściej pełne, o zapachu bardziej „miodowym”, i rośnie zwarciej; oraz z różą francuską (R. gallica) — niższą, o pędach z gęstymi szczecinkami i kwiatach ciemniejszych, karminowych, o zapachu słabszym, ale płatkach silniej ściągających. Do celów leczniczych (garbniki) najlepsza jest gallica, do olejkowych — damascena. Sprawdzian dobrego surowca: rozetrzyj szczyptę suszu w palcach — powinna wyraźnie zapachnieć różą; brak zapachu oznacza surowiec przegrzany lub stary.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.