Filipendula ulmaria
Bylina wilgotnych łąk o kremowych, miodowo pachnących wiechach — roślinny surowiec salicylanowy, przeciwzapalny i przeciwgorączkowy.
Wiązówka błotna to jedno z najważniejszych rodzimych ziół przeciwzapalnych. Zawiera glikozydy salicylanowe, z których w organizmie powstaje kwas salicylowy — to właśnie z niej (pod dawną nazwą rodzajową Spiraea) wywodzi się nazwa aspiryny. W przeciwieństwie do syntetycznego kwasu acetylosalicylowego surowiec zawiera też garbniki i śluzy, dzięki czemu działa osłaniająco na błonę śluzową żołądka i bywa stosowany przy nadkwaśności zamiast ją nasilać. Roślina jest w Polsce pospolita na wilgotnych łąkach i w ziołoroślach nadrzecznych, a w czasie kwitnienia całe płaty pachną miodowo-migdałowo. Surowiec ma ugruntowaną pozycję w fitoterapii reumatologicznej i przeziębieniowej.
Bylina wysokości 60–150 (do 200) cm, o sztywnej, wzniesionej, kanciasto bruzdowanej łodydze, często czerwonawo nabiegłej, ulistnionej i rozgałęzionej w górnej części. Liście skrętoległe, przerywano-pierzastozłożone: 2–5 par dużych, jajowatych listków głównych, między którymi wciśnięte są znacznie mniejsze listki pośrednie — to cecha diagnostyczna rodzaju. Listek szczytowy powiększony i dłoniasto 3–5-klapowany. Brzeg listków ostro, podwójnie piłkowany, użyłkowanie pierzaste, wyraźnie wgłębione na wierzchu; blaszka od góry ciemnozielona, naga, od spodu biało lub szarawo owłosiona (kutnerowata) — po odwróceniu liść wyraźnie „siwieje”. Przylistki duże, sercowate, obejmujące łodygę. Kwiatostan: gęsta, szeroka, wielokrotnie rozgałęziona wierzchotka zebrana w baldachokształtną wiechę o nieregularnym obrysie, o średnicy 10–20 cm. Kwiaty bardzo liczne, drobne (4–8 mm), o 5 (rzadziej 6) kremowobiałych, żółtawobiałych płatkach i licznych, długich, wystających pręcikach, przez co cały kwiatostan wygląda puszysto i „pianowato”; zapach silnie miodowy z migdałową nutą. Owoc: 6–10 nagich, spiralnie skręconych wokół siebie orzeszków tworzących skręconą główeczkę — cecha rozstrzygająca przy oznaczaniu. Organ podziemny: krótkie, zdrewniałe, poziome kłącze z licznymi korzeniami wiązkowymi — BEZ bulwek.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na wilgotnych i mokrych łąkach, w ziołoroślach nadrzecznych i nadpotokowych, w olsach i łęgach, na brzegach rowów, stawów i starorzeczy, w wilgotnych zaroślach oraz na torfowiskach niskich. Gatunek charakterystyczny dla ziołorośli i wilgotnych łąk trzęślicowych; często tworzy zwarte, jednogatunkowe płaty. Wskaźnik gleb wilgotnych i żyznych.
Stanowisko słoneczne do półcienistego (w pełnym cieniu słabiej kwitnie). Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub torfowa, stale wilgotna do mokrej, zasobna w azot; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5), znosi także gleby wapienne. Nie toleruje suszy — na przesychającym stanowisku szybko zasycha i traci liście. Pełna mrozoodporność w polskich warunkach (strefa 3–4), nadziemna część zamiera na zimę. W uprawie łatwa, rozmnażana przez podział kłącza wczesną wiosną lub jesienią i z nasion. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych i drogach, z terenów spływów z pól nawożonych oraz z okolic zakładów przemysłowych — roślina rośnie w miejscach, gdzie gromadzą się zanieczyszczenia niesione z wodą.
kwiat (Ulmariae flos / Filipendulae ulmariae flos) — surowiec cenniejszy, oraz ziele (Ulmariae herba / Filipendulae ulmariae herba). Ludowo także kłącze z korzeniem.
Kwiat — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy większość kwiatów w wiesze jest rozwinięta, a żaden nie zaczął jeszcze brunatnieć; zbierać w słoneczny, suchy dzień w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy, gdy zapach jest najmocniejszy. Odcinać całe kwiatostany bez grubych, zdrewniałych szypuł, a po podsuszeniu obrywać kwiaty z osadek. Ziele — w tym samym czasie (początek kwitnienia, czerwiec–lipiec); ścinać górne, ulistnione i zakwitające części pędów, długości ok. 30–40 cm, pomijając zdrewniałą podstawę łodygi. Kłącze z korzeniami — jesienią (wrzesień–październik) lub bardzo wczesną wiosną, myć, kroić wzdłuż. Surowiec przerabiać szybko — leżakujący i zaparzony w koszu ciemnieje i traci aromat.
Glikozydy fenolowe (salicylanowe): monotropityna (spireina) i izosalicyna, z których podczas suszenia i podczas parzenia uwalnia się aldehyd salicylowy i salicylan metylu — one odpowiadają za charakterystyczny zapach surowca; flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu, głównie spireozyd, hiperozyd, rutyna) — w kwiecie w wysokiej zawartości; garbniki hydrolizujące (elagotanoidy: rugozyny, tellimagrandyna), kwasy fenolowe (kawowy, elagowy, salicylowy), śluzy, olejek eteryczny (w kwiecie, w niewielkiej ilości), witamina C, sole mineralne. Kwiat jest bogatszy we flawonoidy i związki salicylanowe niż liść i łodyga.
Napar z kwiatu: 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów na szklankę wody, zalać wodą gorącą, ale NIE wrzącą (ok. 80–90 °C), przykryć, parzyć 10–15 minut. Pić 2–3 razy dziennie. Przy gorączce i przeziębieniu — gorący napar, do łóżka, napotnie. Przykrycie jest obowiązkowe: lotne związki salicylanowe uciekają z parą. Napar z ziela: 1 łyżka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie między posiłkami (reumatyzm, obrzęki, kuracja moczopędna). Kuracje przeciwreumatyczne prowadzi się kilkutygodniowo, z przerwami. Nalewka: świeże lub suszone kwiaty zalane alkoholem 40–50%, macerować 2–3 tygodnie w ciemności, po 1 łyżeczce doraźnie przy bólach. Zewnętrznie: przemywania i okłady z naparu na zapalenie spojówek i podrażnione oczy, kąpiele i kompresy na bolące stawy. Kwiaty świeże są też surowcem do syropów, octów i miodów ziołowych. NIE gotować surowca długo — wrzenie niszczy związki lotne odpowiedzialne za działanie i aromat.
Suszyć szybko, w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35–40 °C — w wyższej ulatniają się salicylany i surowiec traci wartość oraz zapach. Kwiaty rozkładać w bardzo cienkiej warstwie, nie przerzucać zbyt często, bo się kruszą i osypują. Dobrze wysuszony kwiat zachowuje kremową barwę i wyraźny, miodowo-migdałowy, lekko „aspirynowy” zapach — surowiec brunatny, zbrylony lub bezwonny jest przesuszony albo zaparzony i nadaje się do wyrzucenia. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci; zapach jest najlepszym wskaźnikiem świeżości. Mieszanki: z korą wierzby i wiązówka wzmacniają się nawzajem w mieszankach przeciwreumatycznych; z lipą i bzem czarnym — mieszanka napotna na przeziębienie; z krwawnikiem i rumiankiem — na żołądek; z pokrzywą i skrzypem — kuracja odkwaszająca przy dnie. Odróżnianie: wiązówka bulwkowa (F. vulgaris) rośnie na SUCHYCH murawach, ma liście o bardzo licznych (15–25 par), drobnych, gęsto ustawionych listkach i bulwki na korzeniach — wiązówka błotna ma kilka par dużych listków i nie ma bulwek. Od kwitnących baldachowatych selerowatych (np. kropidła) odróżnia ją typ kwiatostanu (wierzchotka, nie baldach), 5 płatków i pierzasty liść z powiększonym listkiem szczytowym. Typowy błąd: zalewanie wrzątkiem i gotowanie — traci się wtedy większość działania.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.