Salix alba
Nadrzeczne drzewo o srebrzystych, wąskolancetowatych liściach; jej kora to klasyczny roślinny surowiec salicylanowy — pierwowzór aspiryny.
Wierzba biała to najpospolitsze i najbardziej rozpoznawalne polskie drzewo wierzbowe — spotykane wzdłuż rzek, rowów i dróg, często w formie ogławianej „głowiastej”. Jej kora jest historycznym źródłem salicyny, glikozydu, z którego w XIX wieku wyprowadzono kwas salicylowy, a następnie acetylosalicylowy. Kora wierzby (Salicis cortex) ma monografię farmakopealną i status uznanego surowca przeciwzapalnego i przeciwbólowego, stosowanego przede wszystkim w dolegliwościach reumatycznych, bólach krzyża i stanach gorączkowych. Warto wiedzieć, że S. alba zawiera stosunkowo NIEWIELE salicyny w porównaniu z wierzbą purpurową czy wawrzynkową, dlatego farmakopea dopuszcza kilka gatunków, a surowce standaryzuje się na zawartość pochodnych salicylowych.
Drzewo wysokości 15–25 (do 30) m, o szerokiej, nieregularnej, luźnej koronie i grubym pniu; przy ogławianiu tworzy charakterystyczną „wierzbę głowiastą” z bulwiastym zgrubieniem na szczycie pnia i pękiem prostych witek. Kora starych pni gruba, szara do ciemnoszarej, głęboko i podłużnie, siatkowato spękana; kora młodych gałęzi gładka, oliwkowa lub żółtobrązowa. Gałązki cienkie, giętkie, zwisające lub odstające, NIE odłamują się z trzaskiem u nasady (w odróżnieniu od wierzby kruchej). Liście skrętoległe, wąskolancetowate, długości 5–10 cm i szerokości ok. 1–2 cm (stosunek długości do szerokości ok. 4–8:1), stopniowo, długo zaostrzone, o brzegu drobno i gęsto piłkowanym, na krótkim ogonku; użyłkowanie pierzaste, nerw główny wyraźny. Cecha diagnostyczna: obie strony blaszki, a zwłaszcza SPÓD, pokryte gęstymi, przylegającymi, jedwabistymi, srebrzystobiałymi włoskami — cała korona z daleka wygląda srebrzysto i „miga” srebrem na wietrze; młode liście są srebrzyste także z wierzchu. Przylistki drobne, wcześnie opadające. Roślina dwupienna: kwiatostany to walcowate KOTKI (kolejny typ — nie baldach, nie koszyczek), rozwijające się wraz z liśćmi (kwiecień–maj); kotki męskie żółte, gęste, z 2 pręcikami w kwiecie, kotki żeńskie zielonkawe, dłuższe, luźniejsze. Owoc: torebka pękająca dwiema klapami, nasiona drobne, zaopatrzone w biały puch (wełnisty „śnieg” w maju–czerwcu). System korzeniowy rozległy, płaski, silnie rozgałęziony, poszukujący wody — pędy i gałęzie łatwo się ukorzeniają.
Pospolita w całej Polsce, od nizin po podgórze, do ok. 700 m n.p.m. Rośnie w łęgach wierzbowo-topolowych, na brzegach rzek, starorzeczy, stawów i rowów, na wilgotnych łąkach, wałach przeciwpowodziowych, przy drogach i śródpolnych ciekach; sadzona jako drzewo przydrożne, wiatrochronne i umacniające brzegi. Bardzo często spotykana w formie ogławianych wierzb głowiastych w krajobrazie wiejskim. Gatunek światłożądny, pionierski na madach i piaskach nadrzecznych.
Stanowisko wybitnie słoneczne — nie znosi zacienienia. Gleba wilgotna do mokrej, żyzna, gliniasta lub mada rzeczna, znosi okresowe zalewy i wysoki poziom wód gruntowych; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–8,0), toleruje gleby wapienne. Pełna mrozoodporność w polskich warunkach. Rośnie bardzo szybko, ale drewno jest miękkie i łamliwe; drzewo krótkowieczne. Łatwo rozmnaża się z sadzonek — wetknięty w wilgotną ziemię kij wierzbowy sam się ukorzenia. Nie pozyskiwać kory z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, w miastach, przy zakładach przemysłowych i przy rowach odbierających spływy z pól — wierzba rośnie właśnie w takich miejscach i kumuluje metale ciężkie (jest wręcz wykorzystywana do fitoremediacji). Nie okorowywać pnia żywego drzewa dookoła — obrączkowanie je zabija.
kora młodych, 2–3-letnich gałęzi (Salicis cortex). Pomocniczo liść (Salicis folium) i kotki — o znaczeniu ludowym. Wierzba biała jest jednym z gatunków dopuszczonych jako źródło Salicis cortex, ale ma niższą zawartość salicyny niż S. purpurea i S. daphnoides.
Kora — wczesną wiosną, od marca do maja, gdy ruszają soki i kora daje się łatwo, jednym ruchem oddzielić od drewna (przed pełnym rozwojem liści); to jedyny właściwy termin. Zbierać wyłącznie z 2–3-letnich, gładkich, giętkich gałązek o średnicy ok. 1–2 cm — nie ze starego pnia (kora spękana, korkowa, uboga w salicynę) i nie z rocznych witek (zbyt cienka). Najlepiej pozyskiwać przy okazji ogławiania wierzb głowiastych i cięć pielęgnacyjnych, z odciętych już gałęzi. Nacinać podłużnie i obrączkowo, zdejmować rurki kory, pociąć na kawałki 2–5 cm, suszyć niezwłocznie. Liść — maj–lipiec, młody, zdrowy. Kotki — kwiecień–maj, w pełni pylenia (ludowo).
Glikozydy fenolowe (salicylanowe): salicyna, salikortyna, tremulacyna, fragilina, 2'-O-acetylosalikortyna; w organizmie salicyna jest hydrolizowana w jelicie do saligeniny (alkoholu salicylowego), a następnie utleniana w wątrobie do kwasu salicylowego — stąd opóźnione, ale długo utrzymujące się działanie. Ponadto: garbniki katechinowe (w znacznej ilości), flawonoidy (izokwercytryna, naringenina, eriodyktiol), kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. Wierzba biała ma niską zawartość pochodnych salicylowych w porównaniu z wierzbą purpurową i wawrzynkową — dobre surowce farmaceutyczne standaryzuje się na zawartość salicyny ogółem. Nie należy oceniać jakości surowca „na oko” — zawartość waha się silnie zależnie od gatunku, wieku gałęzi i pory zbioru.
Odwar z kory: 1–2 łyżeczki (ok. 2–3 g) rozdrobnionej kory na szklankę wody, zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia i gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie, po posiłku (garbniki drażnią żołądek na czczo). Działanie narasta powoli — w reumatyzmie kuracja trwa kilka tygodni, nie oczekuj efektu po jednej dawce. Nalewka: kora zalana alkoholem 40–50%, macerowana 2–3 tygodnie; stosowana doraźnie i do nacierań. Zewnętrznie: mocny odwar (3–4 łyżki na litr wody, gotować 10 minut) do kąpieli stóp przy nadpotliwości i grzybicy, do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia i wypryski, do płukanek jamy ustnej i gardła, do płukania włosów przy łupieżu i przetłuszczaniu. W stanach gorączkowych — gorący odwar, napotnie. Nie przekraczać typowych dawek zielarskich i nie łączyć z aspiryną ani innymi NLPZ.
Korę suszyć niezwłocznie po zdjęciu, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–50 °C, rozłożoną w jednej warstwie — zawilgocona ciemnieje, pleśnieje i traci glikozydy. Dobrze wysuszona kora jest krucha, łamie się z trzaskiem, z zewnątrz gładka, oliwkowo- lub żółtobrunatna, od wewnątrz jasna, żółtawa, o gorzkim, wyraźnie ściągającym smaku — GORYCZ jest najlepszym praktycznym wskaźnikiem obecności salicyny; kora niegorzka jest bezwartościowa. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach. Zbieraj z młodych gałęzi — kora starego pnia jest korkowa i uboga w związki czynne. Mieszanki: klasyczna mieszanka przeciwreumatyczna to kora wierzby + kwiat wiązówki błotnej + ziele pokrzywy (albo liść brzozy) — składniki wzajemnie się uzupełniają; z lipą i bzem czarnym — mieszanka napotna. Odróżnianie wierzb (istotne, bo zawartość salicyny się różni): S. alba ma liście wąskolancetowate, jedwabiście srebrzyste od spodu, gałązki giętkie; S. fragilis ma liście większe, nagie, ciemnozielone i błyszczące, a gałązki odłamują się u nasady z głośnym trzaskiem; S. caprea ma liście szerokie, jajowate, pomarszczone, od spodu szaro filcowate; S. purpurea ma liście często NAPRZECIWLEGŁE lub podwójnie ustawione, wąskie, sinozielone, pędy purpurowe, a kora jest wybitnie gorzka i najbogatsza w salicynę. Typowy błąd: zbieranie kory latem lub jesienią — wtedy nie schodzi z drewna i zawiera mniej glikozydów. Drugi błąd: zbieranie z wierzb przydrożnych i z rowów melioracyjnych — to gatunek kumulujący metale ciężkie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.