Oenothera biennis
Dwuletnia bylina o żółtych, otwierających się wieczorem kwiatach, źródło oleju z nasion bogatego w kwas gamma-linolenowy (GLA).
Wiesiołek dwuletni to gatunek północnoamerykański, w Polsce od XVII wieku całkowicie zadomowiony i dziś pospolity na siedliskach ruderalnych. Jego wartość zielarska opiera się na jednym, ale bardzo istotnym surowcu: oleju tłoczonym na zimno z drobnych nasion, będącym jednym z niewielu roślinnych źródeł kwasu gamma-linolenowego (GLA) — kwasu omega-6, który omija zablokowany u wielu osób etap desaturacji kwasu linolowego. Olej z wiesiołka to standardowy suplement w atopowym zapaleniu skóry, zespole napięcia przedmiesiączkowego i dolegliwościach okresu menopauzy. Poza olejem roślina ma zastosowanie marginalne — mięsisty korzeń pierwszego roku jest jadalny, a ziele bywa używane pomocniczo. Nazwa „świeca nocna” pochodzi od kwiatów, które rozchylają się gwałtownie o zmierzchu.
Roślina dwuletnia. W pierwszym roku wytwarza wyłącznie przyziemną ROZETĘ liści — liście podłużnie lancetowate do odwrotnie jajowatych, długości 10–20 cm, o brzegu falistym i drobno, odlegle ząbkowanym, z bardzo charakterystycznym, wyraźnie białawym lub jasnoróżowym nerwem głównym, kontrastującym z ciemnozieloną blaszką; użyłkowanie pierzaste. W drugim roku wybija pojedyncza, sztywna łodyga wysokości 50–150 cm (do 180 cm), obła, zwykle nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona w górze, gęsto ulistniona, szorstko owłosiona, często czerwonawo nabiegła u nasady. Liście łodygowe skrętoległe, siedzące lub krótkoogonkowe, lancetowate, o falistym brzegu i tym samym jasnym nerwie głównym. Kwiatostan to długi, gęsty, wierzchołkowy KŁOS (grono kłosokształtne) — kwiaty siedzące w kątach przysadek, rozkwitające kolejno od dołu ku górze przez całe lato. Kwiat duży, średnicy 3–5 cm, o czterech szeroko rozpostartych, siarkowożółtych, na szczycie płytko wciętych płatkach; działki kielicha 4, odgięte w dół po rozchyleniu; pręcików 8, słupek z wyraźnie KRZYŻOWO CZTERODZIELNYM znamieniem wystającym ponad pręciki; zalążnia dolna, długa, walcowata; rurka kielichowa (hypanthium) wydłużona do 2–4 cm. Kwiaty otwierają się wieczorem, w ciągu kilku minut, i więdną następnego przedpołudnia — pachną słodko, zapylane przez zmierzchnice. Owoc to podłużna, czterokomorowa, owłosiona torebka długości 2–4 cm, pękająca czterema klapami; nasiona bardzo drobne (ok. 0,5–1 mm), czerwonobrunatne, kanciaste, liczne — z nich tłoczy się olej. Korzeń palowy, mięsisty, w pierwszym roku gruby i biały, w drętwiejący i drewniejący w drugim.
Gatunek obcego pochodzenia (Ameryka Północna), w Polsce zadomowiony (kenofit) i dziś pospolity na całym niżu, rzadszy w górach. Typowa roślina siedlisk ruderalnych i pionierskich: nasypy kolejowe, przydroża, żwirownie, piaskownie, wydmy nadmorskie i śródlądowe, nieużytki, gruzowiska, ugory, obrzeża pól, brzegi rzek na piaskach i żwirach. Preferuje grunty przepuszczalne i słabo zadarnione. Uprawiany także na plantacjach — cały olej dostępny w handlu pochodzi z uprawy, nie ze zbioru dzikiego (dziki zbiór nasion jest niepraktyczny).
Stanowisko pełne słońce — roślina światłożądna, w cieniu nie zawiązuje nasion. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub piaszczysto-żwirowa, uboga do umiarkowanie żyznej, sucha do świeżej; nie znosi gleb ciężkich i podmokłych — na mokrym korzeń gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), toleruje lekko kwaśny. Bardzo odporna na suszę (korzeń palowy) i w pełni mrozoodporna — rozeta pierwszego roku zimuje bez okrywy. W uprawie wysiewa się wprost do gruntu wiosną lub jesienią; rozsiewa się samoistnie i może dziczeć. NIE zbierać z nasypów kolejowych (opryski totalne herbicydami — to ulubione siedlisko wiesiołka i jednocześnie teren regularnie opryskiwany), z poboczy dróg, z gruzowisk przemysłowych i z terenów po składowiskach — roślina rośnie właśnie tam, więc miejsce zbioru wybieraj wyjątkowo krytycznie.
nasiona (Oenotherae semen) i tłoczony z nich na zimno olej (Oenotherae oleum) — surowiec zasadniczy; pomocniczo ziele (Oenotherae herba) i korzeń pierwszego roku (jadalny)
Nasiona — od sierpnia do października drugiego roku, gdy torebki na dolnej części kłosa zbrunatniały i zaczynają pękać, ale zanim rozsypią zawartość; ścinać całe pędy z torebkami, dosuszyć na płachcie lub w papierowej torbie i wymłócić, przecierając przez sito. Zbiór wymaga trafienia w wąskie okno czasowe — nasiona są bardzo drobne i sypią się natychmiast po pęknięciu torebki. Ziele — w pełni kwitnienia, czerwiec–sierpień, ścinać górne partie pędu. Kwiaty — czerwiec–wrzesień, zbierać wieczorem lub wczesnym rankiem, gdy są rozchylone; przerabiać na świeżo. Korzeń (jadalny, nie leczniczy) — późną jesienią pierwszego roku (październik–listopad) lub bardzo wczesną wiosną drugiego, ZANIM wybije pęd kwiatowy; później drewnieje i staje się niejadalny.
NASIONA / OLEJ (surowiec zasadniczy): olej tłusty tłoczony na zimno, którego frakcję główną stanowi kwas linolowy (omega-6), a frakcję decydującą o wartości — kwas gamma-linolenowy (GLA, omega-6), występujący w oleju wiesiołkowym w ilości kilku procent; ponadto kwas oleinowy, palmitynowy, stearynowy, śladowo kwas alfa-linolenowy. Olej zawiera też fitosterole (beta-sitosterol, kampesterol) i tokoferole (naturalny przeciwutleniacz chroniący olej przed jełczeniem). Nasiona poza olejem: białko, błonnik, garbniki, flawonoidy, polifenole. ZIELE: garbniki, flawonoidy (kwercetyna, kemferol i glikozydy), kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. KORZEŃ: skrobia, inulina, śluzy, garbniki, cukry.
OLEJ (postać podstawowa): stosuje się gotowy olej tłoczony na zimno, w kapsułkach lub w butelce z ciemnego szkła. Dawkowanie ustala się według zawartości GLA w preparacie i wskazania — przy AZS i PMS kuracje są kilkumiesięczne, bo efekt narasta powoli (pierwsze zmiany po 4–8 tygodniach, pełny efekt po 3 miesiącach). Trzymaj się dawkowania podanego przez producenta konkretnego preparatu — stężenie GLA różni się między olejami i podawanie „ogólnej dawki” byłoby zgadywaniem. Olej w butelce: przyjmować na zimno, do posiłku (tłuszcz poprawia wchłanianie); NIE podgrzewać, nie smażyć — GLA jest wrażliwy na temperaturę i utlenianie. Zewnętrznie: kilka kropli oleju wcierać w suchą, atopową lub podrażnioną skórę, także jako składnik maści i kremów. NAPAR Z ZIELA (zastosowanie pomocnicze): 1 łyżka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić pół szklanki 2 razy dziennie po jedzeniu przy nieżytach jelit; zewnętrznie do przemywań. KORZEŃ: pierwszego roku, obrany i gotowany, jako warzywo korzeniowe — wartość odżywcza, nie lecznicza. Samodzielne tłoczenie oleju z nasion zebranych dziko jest w praktyce niewykonalne — nasiona są drobne, wydajność niska, a olej wymaga tłoczenia na zimno i natychmiastowego zabezpieczenia przed utlenianiem.
OLEJ jest surowcem nietrwałym — kwas gamma-linolenowy utlenia się szybko. Kupuj wyłącznie olej tłoczony NA ZIMNO, nierafinowany, w butelce z ciemnego szkła lub w kapsułkach; przechowuj w lodówce, chroń przed światłem i powietrzem, zużywaj w ciągu 1–3 miesięcy od otwarcia. Zjełczały olej ma ostry, drażniący zapach i gorzki posmak — jest wtedy nie tylko bezwartościowy, ale wręcz szkodliwy (nadtlenki lipidowe). Dobry olej z wiesiołka jest jasnożółty, o łagodnym, orzechowo-trawiastym zapachu. NASIONA po zbiorze dosuszyć i przechowywać w chłodzie — z czasem tracą olejowitość. ZIELE suszyć w cieniu i przewiewie lub do 40 °C. ROZPOZNANIE: wiesiołek dwuletni odróżnia się od pokrewnych wiesiołków przede wszystkim białawym nerwem głównym liścia rozety i żółtymi kwiatami 3–5 cm otwierającymi się wieczorem. Rodzaj Oenothera jest w Polsce taksonomicznie trudny — gatunki krzyżują się i tworzą liczne mieszańce (m.in. O. rubricaulis, O. glazioviana, O. paradoxa), różniące się szczegółami owłosienia łodygi, barwą listewek i wielkością kwiatów. Do celów olejowych różnice te są w praktyce bez znaczenia — wszystkie krajowe wiesiołki dają olej o zbliżonym profilu kwasów tłuszczowych; w polskiej uprawie farmaceutycznej wykorzystuje się głównie O. paradoxa i O. biennis. Typowy błąd: zbiór z nasypów kolejowych i poboczy — wiesiołek uwielbia te siedliska, ale są one regularnie opryskiwane i zanieczyszczone. Drugi błąd: wykopywanie korzenia z rośliny drugorocznej — jest już zdrewniały i bezużyteczny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.