Vitis vinifera
Pnącze uprawiane dla owoców, którego czerwone liście i wyciąg z pestek są cenionym surowcem na niewydolność żylną.
Winorośl właściwa kojarzy się przede wszystkim z owocem i winem, ale w ziołolecznictwie liczy się głównie jej czerwony liść (Vitis viniferae folium) — surowiec o udokumentowanym działaniu w przewlekłej niewydolności żylnej, uszczelniający naczynia i zmniejszający obrzęki nóg. Drugim wartościowym surowcem są pestki, z których pozyskuje się wyciąg bogaty w oligomeryczne procyjanidyny (OPC), stosowany jako silny antyoksydant i środek naczyniowy. Do celów leczniczych zbiera się liście odmian barwiących się jesienią na czerwono (tzw. czerwonolistne, uprawiane w tym celu we Francji i Niemczech), bo to w nich gromadzą się antocyjany. W Polsce winorośl uprawiana jest powszechnie w ogrodach i coraz szerzej w winnicach, głównie na zachodzie, w Małopolsce i na Podkarpaciu.
Pnącze drzewiaste (liana) dorastające w uprawie do 3–10 m, dziko rosnąca forma pnie się na drzewa nawet wyżej. Pęd jednoroczny („latorośl”) obły, kolankowaty, z węzłami; starsze pędy pokryte łuszczącą się, podłużnie odchodzącą korą. Wspina się za pomocą wąsów czepnych — przekształconych pędów, wyrastających naprzeciwlegle liściom, rozwidlonych i owijających się wokół podpór; to cecha diagnostyczna rodzaju. Liście duże (10–20 cm), skrętoległe, długoogonkowe, o blaszce sercowatej w zarysie, dłoniasto 3–5-klapowanej, z ostro i nierówno ząbkowanym brzegiem i głęboką, otwartą zatoką u nasady; użyłkowanie dłoniaste, z 5 głównymi żyłkami wybiegającymi z nasady; spód liścia u wielu odmian owłosiony. Odmiany barwierskie jesienią przebarwiają się na intensywnie karminowoczerwone. Kwiatostan to wiecha (grono złożone) drobnych, zielonkawych, silnie pachnących kwiatów, wyrastająca naprzeciwlegle liściowi. Owoc to soczysta jagoda, kulista lub owalna, zielona, żółta, różowa lub granatowoczarna, z woskowym nalotem, zebrana w zwisające grono; wewnątrz zwykle 2–4 gruszkowate, twarde pestki. Organ podziemny: mocny, drewniejący, głęboko schodzący system korzeniowy z korzeniami sięgającymi kilku metrów.
Gatunek nie występuje w Polsce dziko — pochodzi z rejonu Kaukazu, Azji Mniejszej i basenu Morza Śródziemnego, gdzie od tysiącleci jest uprawiany. W Polsce jest rośliną uprawną: rośnie w ogrodach przydomowych, na ścianach i pergolach w całym kraju, a towarowo w winnicach — najliczniej na Dolnym Śląsku, w Lubuskiem, Małopolsce, na Podkarpaciu i Lubelszczyźnie. Sporadycznie dziczeje w ciepłych, nasłonecznionych miejscach (przydroża, skarpy, opuszczone sady), ale trwałych populacji nie tworzy. Surowiec liściowy (czerwony liść) importowany jest głównie z Francji, Niemiec, Włoch i Hiszpanii; wyciąg z pestek — z krajów winiarskich jako produkt uboczny winiarstwa.
Stanowisko maksymalnie nasłonecznione, ciepłe, osłonięte od wiatru — najlepiej południowa lub południowo-zachodnia ściana, skarpa, ciepły stok. Gleba przepuszczalna, przewiewna, kamienista lub gliniasto-piaszczysta, niezbyt żyzna (nadmiar azotu daje bujny pęd kosztem owoców), umiarkowanie wilgotna; odczyn od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5), dobrze znosi wapń. Nie znosi gleb zlewnych, podmokłych i zastoisk zimnego powietrza w dolinach — tam przymrozki niszczą pąki. Mrozoodporność zależna od odmiany: odmiany mieszańcowe i odporne (m.in. z domieszką genów gatunków amerykańskich) wytrzymują w Polsce zimy bez okrywania, klasyczne odmiany V. vinifera wymagają okrywania podstawy krzewu lub zdejmowania pędów z rusztowania i przysypywania. Konieczne coroczne cięcie. Nie zbierać liści z krzewów opryskiwanych fungicydami (winorośl w uprawie towarowej jest intensywnie chroniona przed mączniakami) ani z pnączy rosnących przy ruchliwych drogach.
liść, zwłaszcza czerwony (Vitis viniferae folium); pestki i wyciąg z pestek (Vitis viniferae semen, ekstrakt OPC); pomocniczo owoc (Vitis viniferae fructus) i sok; ludowo także wiosenny sok z ciętych pędów („łzy winorośli”)
Liść czerwony — jesienią (wrzesień–październik), gdy blaszka przebarwi się na czerwono, a przed pierwszymi przymrozkami; zbiera się liście zdrowe, bez plam mączniaka, obrywając z ogonkiem lub bez, po obeschnięciu rosy, w suchy dzień. Liść zielony (surowiec słabszy, ludowy) — latem, czerwiec–sierpień, młode, w pełni wyrośnięte blaszki. Wąsy i młode pędy — wiosną i wczesnym latem przy cięciu, wykorzystywane ludowo. Sok z ciętych pędów („płacz winorośli”) — wczesną wiosną, w marcu, w krótkim okresie tuż przed rozwojem pąków, gdy roślina jest cięta i wycieka z niej ksylemowy sok; zbierać ostrożnie, nie osłabiać krzewu. Owoc — od końca sierpnia do października, przy pełnej dojrzałości (jagody miękkie, pestki brązowe, grono aromatyczne). Pestki — pozyskiwane z dojrzałych owoców jesienią, płukane i suszone.
Liść czerwony: antocyjany (glukozydy malwidyny, cyjanidyny, peonidyny), flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna, izokwercytryna), procyjanidyny i garbniki katechinowe, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), kwasy organiczne (winowy, jabłkowy), sole mineralne. Pestki: oligomeryczne procyjanidyny (OPC) — katechina, epikatechina i ich oligomery, będące główną frakcją czynną, oraz olej tłuszczowy bogaty w kwas linolowy i tokoferole. Skórka i owoc: resweratrol i inne stilbeny (szczególnie w odmianach ciemnych), antocyjany, cukry proste (glukoza, fruktoza), kwasy owocowe, pektyny, witaminy z grupy B i C, potas. Zawartość resweratrolu jest silnie zmienna i zależy od odmiany oraz presji chorób grzybowych — nie należy przypisywać jej stałych liczb.
Napar z czerwonego liścia: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance. Kuracja w niewydolności żylnej ma sens dopiero prowadzona regularnie przez kilka tygodni — efektu nie ma po kilku dniach. Standaryzowane wyciągi z czerwonego liścia dostępne są w preparatach aptecznych i tam należy trzymać się dawkowania producenta. Wyciąg z pestek (OPC) stosuje się wyłącznie w formie gotowych preparatów — z surowca domowego nie da się go sensownie uzyskać, bo pestki trzeba tłoczyć i ekstrahować. Zewnętrznie: chłodne okłady z mocnego naparu z liści (2–3 łyżki na szklankę) na obrzęknięte podudzia, kąpiele stóp; płukanki przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (działanie ściągające garbników). Owoce i sok: spożywcze; sok z ciemnych winogron jako element diety wspierającej naczynia. Kuracja z liści winorośli powinna towarzyszyć — a nie zastępować — kompresjoterapii i ruchowi.
Do celów leczniczych liczy się liść CZERWONY. Zielony liść zwykłej odmiany deserowej to surowiec ubogi w antocyjany i jego napar nie zastąpi standaryzowanego surowca — jeśli zbierasz sam, wybieraj odmiany o silnie przebarwiającej się jesienią blaszce i tnij dopiero po przebarwieniu. Suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, w cienkiej warstwie; antocyjany są wrażliwe na światło i wysoką temperaturę — surowiec przesuszony lub suszony na słońcu brązowieje i traci wartość. Dobry susz zachowuje wyraźnie czerwoną lub czerwonobrunatną barwę i ma ściągający, lekko kwaskowaty smak; szarobrunatny, wyblakły liść nadaje się już tylko do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Nie zbierać liści z krzewów po zabiegach ochrony przed mączniakiem — to najczęstszy problem z surowcem winnicowym; zbierając z własnego krzewu, prowadź go ekstensywnie. Liść dobrze łączy się z kasztanowcem, oczarem, rutą i nostrzykiem (mieszanki żylne) oraz z arniką zewnętrznie. Zmylić z winoroślą można winobluszcz (Parthenocissus) — rośnie na ścianach niemal wszędzie w polskich miastach i ma liście dłoniasto ZŁOŻONE (5 osobnych listków) lub trójklapowe oraz wąsy zakończone przylgami-przyssawkami, a jego niejadalne, granatowe owoce zawierają szczawiany; liść winorośli jest zawsze pojedynczy, dłoniasto klapowany, a wąs bez przyssawek. Nie mylić też z chmielem (liść podobny w zarysie, ale pęd szorstki, wijący się, bez wąsów).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.