Centaurea cyanus
Ustępujący z pól chwast zbożowy o intensywnie niebieskich koszyczkach, którego płatki są łagodnym surowcem moczopędnym i klasycznym lekiem na zmęczone oczy.
Bławatek to dawniej masowy chwast zbóż ozimych, dziś wypierany z pól przez herbicydy i coraz częściej sadzony w ogrodach oraz na łąkach kwietnych. Surowcem są wyłącznie kwiaty brzeżne — te wielkie, lejkowate, szafirowe — a nie całe koszyczki. Działanie ma umiarkowane: łagodnie moczopędne, przeciwzapalne i ściągające. Jego najbardziej znane zastosowanie to okłady i przemywanie zapalonych, przemęczonych powiek oraz spojówek. W praktyce zielarskiej bławatek pełni też rolę składnika zdobiącego i poprawiającego wygląd mieszanek — o czym uczciwie warto powiedzieć.
Roślina jednoroczna lub zimująca, wysokości 30–90 cm, o wzniesionej, cienkiej, sztywnej, bruzdowanej łodydze, gałęzistej w górnej części, pokrytej szarawym, pajęczynowatym kutnerem, co nadaje całej roślinie sinozielony odcień. Liście skrętoległe, siedzące, wąskolancetowate do niemal równowąskich, całobrzegie w górnej części łodygi; liście dolne (często zasychające przed kwitnieniem) szersze, pierzastodzielne lub ząbkowane. Kwiatostan to pojedynczy koszyczek na końcu każdej gałązki, o średnicy 1,5–3 cm, o okrywie jajowatej, dachówkowatej; łuski okrywy zielonkawe z wąskim, ciemnym, grzebieniasto ząbkowanym i orzęsionym obrzeżeniem — cecha diagnostyczna rodzaju. Kwiaty rurkowate: brzeżne — powiększone, płonne, lejkowato rozszerzone i głęboko wcinane, promieniście rozpostarte, o intensywnie szafirowej, chabrowej barwie (to właśnie one są surowcem); środkowe — drobne, płodne, fioletowo-purpurowe. Owoc to owłosiona niełupka z krótkim, szczeciniastym puchem kielichowym. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony. Roślina bezwonna, o kwiatach nieprzyjemnie gorzkawych.
Gatunek archeofit, w Polsce rozpowszechniony niegdyś w całym kraju jako chwast upraw zbożowych, zwłaszcza żyta i pszenicy ozimej. Rośnie na polach, miedzach, ugorach, przydrożach polnych, przy stertach, na nasypach i nieużytkach. Preferuje gleby lekkie, piaszczyste i piaszczysto-gliniaste. Wskutek intensywnej chemizacji rolnictwa i czyszczenia materiału siewnego stał się na polach towarowych rzadki i lokalnie zanika; obficie utrzymuje się na obrzeżach pól ekstensywnych, w gospodarstwach ekologicznych, na ugorach oraz w uprawie ozdobnej i na łąkach kwietnych. Nie jest w Polsce gatunkiem chronionym.
Stanowisko wybitnie słoneczne i otwarte — roślina światłożądna, w cieniu wylega i nie kwitnie. Gleba lekka, przepuszczalna, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna do ubogiej; na glebach żyznych i przenawożonych azotem wybuja i wylega. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Znosi suszę, wymaga stanowisk niezachwaszczonych bujną roślinnością. Formy zimujące dobrze przetrzymują polskie zimy — wysiew jesienny (wrzesień) daje wcześniejsze i obfitsze kwitnienie niż wiosenny. Kategorycznie nie zbierać z pól opryskiwanych herbicydami i z poboczy dróg — bławatek rośnie właśnie w takich miejscach, a delikatne płatki nie dają się umyć bez zniszczenia. Szukać stanowisk na miedzach pól ekologicznych, ugorach i w uprawie własnej.
kwiat, a właściwie kwiaty brzeżne koszyczka (Cyani flos / Centaureae cyani flos) — bez dna kwiatostanowego i bez okrywy
Kwiaty — od czerwca do sierpnia (na polach ozimych już od końca maja), w pełni kwitnienia, gdy koszyczki są świeżo rozwinięte, a płatki mają najintensywniejszą barwę; koszyczki przekwitające i zaczynające więdnąć dają surowiec, który po suszeniu blaknie. Zbierać wyłącznie kwiaty brzeżne — wyskubywać je z koszyczka palcami lub ścinać koszyczki i natychmiast wyskubywać płatki, odrzucając okrywę i dno kwiatostanowe (dno i okrywa psują wygląd i wartość surowca). Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych po obeschnięciu rosy. Surowiec przerabiać (suszyć) bezzwłocznie — przetrzymywany w koszu w kilka godzin zaparza się i traci kolor.
Antocyjany — przede wszystkim cyjanina (protocyjanina, kompleks metaloantocyjaninowy z jonami żelaza i glinu, odpowiadający za nietypową, czysto niebieską barwę płatków) oraz pochodne cyjanidyny. Ponadto flawonoidy (apigenina, luteolina i ich glikozydy, centaureina), laktony seskwiterpenowe o gorzkim smaku (cnicyna i pochodne), kumaryny, poliacetyleny, garbniki, śluzy, kwasy fenolowe, sole mineralne (zwłaszcza potasu i manganu). Surowiec jest stosunkowo ubogi w silnie działające substancje — jego moc jest umiarkowana i nie należy jej przeceniać.
Do oczu (zastosowanie podstawowe): 1 łyżeczkę suszonych płatków zalać szklanką wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, ostudzić i STARANNIE przecedzić przez gęstą gazę lub filtr — najdrobniejszy okruch surowca w oku podrażni spojówkę. Napar do oczu przygotowywać zawsze świeży, na jedno użycie, i stosować letni. Nasączone gazikami okłady na zamknięte powieki na 10–15 minut, 1–2 razy dziennie; do przemywania używać osobnego gazika na każde oko. Nie stosować w infekcji bakteryjnej oka bez konsultacji — to nie zastępuje leczenia. Doustnie (moczopędnie): napar z 1 łyżeczki płatków na szklankę wrzątku, parzony 10 minut, pity 2–3 razy dziennie po pół szklanki, zwykle w mieszance ze skrzypem, perzem lub brzozą. Kosmetycznie: napar jako tonik do przemywania cery naczyniowej i jako płukanka do włosów.
Bławatek to surowiec o wysokich wymaganiach warsztatowych, bo cała jego wartość handlowa i wizualna zależy od zachowania koloru. Suszyć BARDZO SZYBKO, w ciemności i przewiewie, w temperaturze 35–40 °C (suszarka, ciepły strych bez dostępu światła), rozłożone cienką, luźną warstwą; wolne suszenie w wilgoci sprawia, że płatki fioletowieją, brązowieją i tracą wartość. Susz nie może być poruszany przed całkowitym wyschnięciem. Dobry surowiec zachowuje żywy szafirowy kolor, jest lekki, jedwabisty i nie zawiera zielonych fragmentów okrywy; surowiec sfiołkowiały lub burobrunatny jest wybrakowany. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, całkowicie nieprzezroczystych naczyniach — światło błyskawicznie odbarwia antocyjany; nie trzymać w szklanych słojach na świetle. Bławatek dobrze łączy się z nagietkiem i świetlikiem (okłady na oczy), ze skrzypem, perzem i brzozą (mieszanki moczopędne) oraz z malwą, nagietkiem i krwawnikiem (mieszanki zdobione). Rozróżnienie: bławatek ma koszyczki wybitnie niebieskie i wąskie, sinozielone liście łodygowe; chaber łąkowy i driakiewnik są bylinami o kwiatach różowofioletowych i znacznie szerszych liściach. Typowy błąd: zbiór całych koszyczków zamiast samych płatków oraz suszenie w słońcu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.