Verbascum densiflorum
Najwydajniejsza z farmakopealnych dziewann — wielkie, płaskie, złociste korony na oskrzydlonej łodydze; podstawowe źródło surowca Verbasci flos w polskim zielarstwie.
Dziewanna wielkokwiatowa to gatunek, po który sięga się w pierwszej kolejności, gdy potrzebny jest kwiat dziewanny. Ma największe korony ze wszystkich krajowych dziewann, zebrane w potężną, zbitą świecę, dzięki czemu daje najwyższą wydajność zbioru i najładniejszy, złocisty susz. Jest surowcem farmakopealnym na równi z dziewanną kutnerowatą i drobnokwiatową — w praktyce te trzy gatunki zbiera się i przerabia zamiennie. Działanie opiera się na śluzach, które powlekają podrażnioną błonę śluzową gardła i tłumią suchy kaszel, oraz na saponinach, które rozrzedzają zalegającą wydzielinę i ułatwiają odkrztuszanie. Surowiec łagodny, dobrze tolerowany, bezpieczny również dla dzieci.
Roślina dwuletnia, w pierwszym roku tworzy dużą rozetę przyziemną, w drugim wypuszcza pojedynczy, sztywny pęd wysokości 50–200 cm, wyjątkowo do 250 cm. Cała roślina gęsto pokryta miękkim, żółtawobiałym kutnerem z włosków gwiazdkowatych — w dotyku aksamitna. Łodyga wzniesiona, gruba, zwykle nierozgałęziona, wyraźnie OSKRZYDLONA, ponieważ nasady liści zbiegają daleko w dół, aż do liścia niższego. Liście duże, podłużnie eliptyczne do jajowatych, karbowane lub drobno karbowano-piłkowane, grube, miękko filcowate z obu stron, dolne osiągające 30–50 cm długości. Kwiatostan to bardzo gęste, zbite, walcowate grono kłosokształtne długości 30–80 cm, wyglądające jak świeca. Kwiaty siedzące, zebrane po 2–5 w gęstych pęczkach. Korona bardzo duża, o średnicy 30–55 mm, PŁASKO rozpostarta, intensywnie złocistożółta — największe korony wśród polskich dziewann. Pręcików pięć: trzy górne mają nitki gęsto owłosione białawymi włoskami, natomiast DWA DOLNE, dłuższe pręciki mają nitki NAGIE, z dużymi, ukośnie zbiegającymi po nitce pylnikami. Znamię słupka rozszerzone, łopatkowate. Owoc — jajowata, filcowata torebka z bardzo licznymi, drobnymi, brunatnymi nasionami. Korzeń palowy, wrzecionowaty, drewniejący.
Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, częstszy w cieplejszych rejonach kraju, na niżu i wyżynach; w górach rzadki. Rośnie na suchych, słonecznych nieużytkach, ugorach, przydrożach, nasypach, w żwirowniach i piaskowniach, na wapiennych skarpach, przychaciach, miedzach, w zrębach i na skrajach widnych zarośli. Roślina pionierska, masowo pojawiająca się na świeżo odsłoniętej, nagiej glebie, po czym ustępująca w miarę zadarniania terenu.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe i osłonięte — dwumetrowa łodyga na przewiewie łatwo się przewraca; w uprawie warto ją podeprzeć. Gleba przepuszczalna, piaszczysta, żwirowa, gliniasto-piaszczysta lub kamienista, sucha do umiarkowanie suchej, raczej uboga; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0), lubi wapń. Wybitnie odporna na suszę i upał, w pełni mrozoodporna. Na glebie żyznej i wilgotnej wyrasta okazale, ale wylega i gnije w korzeniu. Bardzo wdzięczna w uprawie przydomowej: nasiona wysiewa się wprost do gruntu (są światłokiełkujące — nie przykrywać ziemią), roślina obficie się samosieje i utrzymuje na stanowisku latami. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych opryskiwanych herbicydami, z hałd i terenów przemysłowych — właśnie tam gatunek rośnie najobficiej i to najczęstsza pułapka przy zbiorze.
kwiat, właściwie sama korona z przyrośniętymi pręcikami (Verbasci flos)
Kwiaty — od lipca do września (szczyt zbioru: lipiec–sierpień), w pełni kwitnienia. Zbierać wyłącznie w dzień słoneczny i suchy, po całkowitym obeschnięciu rosy, najlepiej między 10 a 14, gdy korony są szeroko rozwarte; kwiat zroszony lub zebrany po deszczu zbrunatnieje w suszeniu. Zrywa się samą koronę wraz z przyrośniętymi do niej pręcikami, wysuwając ją delikatnie z kielicha — kielich i szypułka mają zostać na roślinie, bo surowiec z kielichami jest gorszej jakości. Pojedynczy kwiat żyje jeden dzień, a świeca rozkwita stopniowo od dołu ku górze przez wiele tygodni, dlatego to samo stanowisko obchodzi się co 2–3 dni przez cały okres kwitnienia. Kwiaty zwiędłe, brunatne i przekwitłe zostawić.
Śluzy (arabinogalaktany i ksylany — główna grupa czynna, w suchym surowcu rzędu kilku procent), saponiny triterpenowe, glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol, harpagozyd), fenyloetanoidy (werbaskozyd/akteozyd, forsytozyd), flawonoidy (rutyna, hesperydyna, apigenina, luteolina), karotenoidy nadające koronie złocistą barwę (m.in. krocyna), garbniki, kwasy fenolowe, cukry, śladowe ilości olejku eterycznego.
Napar: 1–2 łyżeczki suszonych koron na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, następnie BEZWZGLĘDNIE przecedzić przez gęste sitko wyłożone gazą lub płótnem — drobne włoski z korony i pręcików nie rozpuszczają się w wodzie, drażnią gardło oraz przełyk i wywołują uporczywe drapanie, a u wrażliwych osób odruch wymiotny. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, ciepłe, przy suchym i mokrym kaszlu, chrypce, zapaleniu gardła i oskrzeli; miód wzmacnia działanie powlekające. Do płukania gardła: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę), przecedzony, kilka razy dziennie. Odwaru nie sporządzać — gotowanie niszczy śluzy. Dla maksymalnej ekstrakcji śluzów można zrobić macerat na zimno: korony zalać wodą o temperaturze pokojowej na 2–3 godziny, przecedzić i lekko podgrzać przed wypiciem. Syrop dla dzieci: świeże korony przesypać cukrem lub zalać płynnym miodem, odstawić na kilka dni, przecedzić; podawać po łyżeczce kilka razy dziennie. Macerat olejowy: suche korony zalać oliwą lub olejem słonecznikowym, macerować 3–4 tygodnie, przecedzić — wyłącznie do użytku zewnętrznego. Udział kwiatu dziewanny w mieszankach ziołowych to zwykle 10–20%.
O wartości tego surowca decyduje szybkość suszenia. Korony są mięsiste i wilgotne, więc suszyć trzeba NATYCHMIAST po zbiorze: cienka warstwa, temperatura 40–50 °C, koniecznie z wymuszonym obiegiem powietrza (suszarka, piekarnik z uchylonymi drzwiczkami, gorące poddasze z przewiewem). Klasyczne suszenie w cieniu, w temperaturze pokojowej, przy tym surowcu prawie zawsze kończy się porażką — kwiat brunatnieje i partia jest do wyrzucenia. Dobry susz jest jasnozłocisty, kruchy, o miodowym zapachu i słodkawym smaku; barwa jest tu wskaźnikiem jakości numer jeden i po niej ocenia się surowiec w skupie. Kwiat jest silnie higroskopijny — po wysuszeniu od razu przełożyć do szczelnego, ciemnego słoja (nigdy do papierowej torby), bo w wilgotnym powietrzu ciemnieje w ciągu kilku dni. Trwałość do 12 miesięcy. Wydajność jest niska w masie (susz jest lekki i objętościowy), ale spośród wszystkich dziewann właśnie ten gatunek daje jej najwięcej — duże korony zbiera się szybko. Rozpoznawanie: dziewannę wielkokwiatową odróżnisz od kutnerowatej po liściach silnie ZBIEGAJĄCYCH po łodydze (łodyga wyraźnie oskrzydlona; u kutnerowatej liście zbiegają krótko lub wcale), a od drobnokwiatowej — po dużych, płasko rozpostartych koronach (30–55 mm zamiast 12–25 mm) i po DWÓCH DOLNYCH PRĘCIKACH O NAGICH NITKACH (u drobnokwiatowej wszystkie pręciki są owłosione). Od dziewanny pospolitej odróżnisz po braku fioletowych włosków na pręcikach, od firletkowej — po żółtych, dużych kwiatach, obłej łodydze i miękkim filcu zamiast mączystego nalotu. Wszystkie trzy dziewanny farmakopealne można zbierać i mieszać razem — są surowcem równoważnym. Mieszańce między dziewannami są częste; okaz o cechach pośrednich, ale z żółtymi, dużymi, płaskimi koronami i nagimi dolnymi pręcikami, można spokojnie zebrać. Dobrze łączy się z podbiałem, prawoślazem, babką lancetowatą, tymiankiem, lukrecją, kwiatem lipy, anyżem i malwą czarną.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.