Juniperus communis
Iglasty krzew o kłujących igłach w okółkach po trzy i mięsistych, granatowych szyszkojagodach — klasyczny surowiec moczopędny i wiatropędny.
Jałowiec pospolity to jedyny krajowy jałowiec o mięsistych szyszkojagodach nadających się do celów leczniczych i kulinarnych. Surowcem jest owoc pozorny — szyszkojagoda dojrzewająca dwa lata, granatowa, oszroniona, o żywicznym, korzennym zapachu. Olejek eteryczny bogaty w monoterpeny działa moczopędnie przez podrażnienie nabłonka kanalików nerkowych, a jednocześnie wiatropędnie i pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych. Jałowiec jest ziołem skutecznym, ale wymagającym dyscypliny w dawkowaniu: przy przedawkowaniu i długim stosowaniu uszkadza nerki. W polskim zielarstwie jest surowcem klasycznym, wchodzącym w skład wielu mieszanek moczopędnych, a w kuchni — przyprawą do dziczyzny, kapusty i wędlin, jest też podstawą gin i jałowcówki.
Zimozielony krzew lub niewielkie drzewko o wysokości 1–6 m (w górach karłowate, na Pomorzu drzewiaste do 10 m), o pokroju wybitnie zmiennym: od gęstego, kolumnowego i wąskostożkowego, przez rozłożysty, po płożący; osobniki męskie zwykle smuklejsze. Kora szarobrunatna, ŁUSZCZĄCA SIĘ PODŁUŻNYMI, WŁÓKNISTYMI PASMAMI. Pędy sztywne, trójgraniaste, czerwonobrunatne. Liście to IGŁY (nigdy łuski — to najważniejsza cecha odróżniająca jałowiec pospolity od sawiny i wirginijskiego, które mają liście łuskowate!) — sztywne, kłujące, długości 1–2 cm, ustawione w OKÓŁKACH PO TRZY, odstające niemal prostopadle od pędu, ostro zakończone, na wierzchniej stronie z jedną szeroką, białosinawą PRĘGĄ (pasmem aparatów szparkowych), na spodniej zielone i tępo kilowate. Roślina zwykle DWUPIENNA. Kwiaty rozdzielnopłciowe: męskie to drobne, żółte kłosokształtne szyszeczki w kątach igieł; żeńskie — zielonawe, ledwo widoczne szyszeczki z trzech łusek owocolistkowych. Owoc to SZYSZKOJAGODA (owoc pozorny) powstająca ze zrośnięcia mięśniejących łusek: kulista, o średnicy 5–9 mm, dojrzewająca DWA LATA — dlatego na jednym krzewie widnieją jednocześnie owoce zielone (tegoroczne) i granatowoczarne (zeszłoroczne, dojrzałe), pokryte woskowym, niebieskawym NALOTEM. Na szczycie dojrzałej szyszkojagody widoczny trójpromienny szew — ślad zrośnięcia trzech łusek; wewnątrz zwykle trzy trójgraniaste nasiona zatopione w żywicznym, zielonkawym miąższu. Korzeń palowy, głęboki, silnie rozgałęziony, przystosowany do gleb suchych i jałowych.
Gatunek rodzimy, pospolity w całej Polsce, choć nierównomiernie — najliczniejszy na niżu, na piaszczystych glebach ubogich. Rośnie w widnych borach sosnowych, na skrajach lasów, w zaroślach, na wrzosowiskach, murawach napiaskowych, suchych pastwiskach, wydmach śródlądowych, nieużytkach, poligonach i porębach. Gatunek światłożądny, pionierski — pierwszy wkracza na ugory i porzucone pastwiska, ale ginie, gdy zostanie zacieniony przez drzewa. W górach dochodzi do piętra kosówki, gdzie występuje karłowaty jałowiec halny (J. communis subsp. alpina) o krótszych, mniej kłujących igłach i pokroju płożącym — jego owoce są jadalne i używalne tak samo. Jałowiec pospolity NIE JEST w Polsce objęty ochroną gatunkową, ale bywa chroniony w wielu parkach i rezerwatach jako element krajobrazu, a stare, drzewiaste okazy bywają pomnikami przyrody. Zbierając, sprawdź status terenu.
Stanowisko wybitnie słoneczne — jałowiec nie znosi zacienienia i w cieniu zamiera. Gleba przepuszczalna, sucha, uboga, piaszczysta lub żwirowa; roślina wybitnie skromna, znosi jałowość, jakiej nie zniesie prawie nic innego (stąd nazwa). Odczyn szeroko tolerowany — od kwaśnego po zasadowy (pH 4,5–7,5), rośnie zarówno na kwaśnych piaskach, jak i na rędzinach wapiennych. Wilgotność niska; źle znosi gleby ciężkie, zbite i podmokłe — korzenie gniją. Mrozoodporność wybitna (znosi mrozy poniżej -35 °C), gatunek w pełni odporny w każdych warunkach polskich. Bardzo źle znosi przesadzanie — sadzić wyłącznie młode egzemplarze z bryłą korzeniową. Nie zbierać z terenów opryskiwanych, z pasa przy ruchliwych drogach i z terenów przemysłowych. Ważne ostrzeżenie sadownicze: jałowiec pospolity jest żywicielem pośrednim rdzy gruszy (Gymnosporangium sabinae — w praktyce głównie sawina, ale jałowiec pospolity bywa gospodarzem pokrewnych rdzy jabłoni i głogu), dlatego nie sadzić go w sąsiedztwie sadów.
szyszkojagoda, potocznie „owoc” (Juniperi fructus / Juniperi pseudo-fructus); olejek eteryczny (Juniperi aetheroleum) otrzymywany z szyszkojagód. Pomocniczo, w lecznictwie ludowym: drewno i gałązki (dawniej do okadzania i do wyrobu dziegciu jałowcowego, Oleum cadinum — ten pochodzi jednak głównie z jałowca kolczastego, J. oxycedrus).
Szyszkojagody — od WRZEŚNIA DO LISTOPADA (główny zbiór: październik), wyłącznie owoce w PEŁNI DOJRZAŁE, czyli granatowoczarne, miękkie, z woskowym nalotem. Zielone i sinozielone owoce tegoroczne zostawić na krzewie — dojrzeją dopiero za rok; zebrane, są bezwartościowe i mogą drażnić. Sposób zbioru: rozłożyć płachtę lub prześcieradło pod krzewem i strząsnąć gałęzie kijem — dojrzałe owoce opadają same, niedojrzałe trzymają się mocno; to najprostszy sposób na naturalną selekcję. Obrywanie ręczne jest mozolne i kłujące — konieczne grube rękawice. Pora dnia: w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; owoc zbierany mokry pleśnieje. Po zbiorze przebrać: usunąć igły, gałązki, owoce zielone, spleśniałe i pomarszczone. Gałązki i drewno (surowiec ludowy) — o dowolnej porze roku, ale nie z krzewów rzadkich i pomnikowych.
Olejek eteryczny (główny surowiec czynny, zawartość zależna od pochodzenia i dojrzałości owocu) o dominacji monoterpenów: α-pinen, β-pinen, mircen, sabinen, limonen, terpinen-4-ol (uważany za główny nośnik działania moczopędnego), kariofilen i inne seskwiterpeny. Ponadto: cukry (znaczna ilość, głównie glukoza i fruktoza — stąd słodkawy smak dojrzałej szyszkojagody), żywice, garbniki katechinowe, gorycze (juniperyna), flawonoidy, kwasy organiczne (jabłkowy, octowy, mrówkowy), woski, sole mineralne, witamina C, barwniki. Igły i pędy również zawierają olejek, ale o innym składzie, drażniący; nie są surowcem.
Napar: 1 łyżeczka (ok. 2 g) ROZGNIECIONYCH szyszkojagód na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem (przykrycie konieczne — inaczej olejek uleci z parą), przecedzić. Pić 1–2 razy dziennie po pół szklanki, po posiłku. Owoce trzeba rozgnieść tuż przed zaparzeniem — z całych, nieuszkodzonych szyszkojagód olejek prawie nie przechodzi do naparu. KURACJI NIE PROWADZIĆ DŁUŻEJ NIŻ 2–4 TYGODNIE bez przerwy — przewlekłe stosowanie i przekraczanie dawek uszkadza nabłonek kanalików nerkowych. Podczas kuracji moczopędnej pić dużo wody. Żucie szyszkojagód: tradycyjna kuracja polegająca na żuciu owoców, zaczynając od kilku dziennie i stopniowo zwiększając, potem zmniejszając — ludowy sposób przy dolegliwościach żołądkowych; nie przekraczać kilkunastu owoców dziennie i nie prowadzić tego tygodniami. Nalewka („jałowcówka”): rozgniecione owoce zalane alkoholem ok. 45%, macerowane 2–4 tygodnie, stosowana kroplowo lub jako trunek trawienny w małych ilościach. Mieszanki: jałowiec rzadko stosuje się solo — najczęściej jako składnik (nie więcej niż kilkanaście procent mieszanki) w herbatkach moczopędnych i przeciwreumatycznych, razem ze skrzypem, brzozą, pokrzywą i wiązówką, które łagodzą jego drażniące działanie. Kąpiel: 100 g owoców i gałązek zagotować w litrze wody, wywar dodać do wanny — przy bólach reumatycznych. Wcierania: olejek jałowcowy TYLKO silnie rozcieńczony w oleju bazowym (kilka kropli na łyżkę oleju) — nierozcieńczony podrażnia skórę. Olejku eterycznego NIE stosować doustnie samodzielnie. Kulinarnie: 3–6 rozgniecionych owoców na potrawę, dodawane do bigosu, marynat, dziczyzny, pasztetów — w tych ilościach jałowiec jest całkowicie bezpieczny.
Suszyć w cieniu i przewiewie, rozłożone cienką warstwą, w temperaturze NIE WYŻSZEJ NIŻ 35–40 °C — jałowiec należy do surowców najbardziej wrażliwych na przegrzanie: w wysokiej temperaturze olejek ulatnia się, a owoc staje się zwykłą, słodkawą suszką bez działania. Nigdy nie suszyć w piekarniku na wysokiej temperaturze ani na słońcu. Dobrze wysuszona szyszkojagoda jest granatowoczarna do brunatnej, lekko pomarszczona, ale nie skurczona na twardo, sprężysta pod naciskiem; po rozgnieceniu w palcach uwalnia MOCNY, żywiczno-korzenny zapach i lepki, zielonkawy miąższ. Owoc bez zapachu, twardy jak kamyk, wyblakły lub z białym nalotem pleśni (nie mylić z naturalnym woskowym nalotem — pleśń jest puszysta i pachnie stęchlizną) jest bezwartościowy lub szkodliwy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach szklanych, w chłodzie — najwyżej 12 miesięcy, potem susz znacząco traci olejek. Owoce przechowywać W CAŁOŚCI, rozgniatać dopiero bezpośrednio przed użyciem — zmielony jałowiec traci olejek w ciągu dni. Typowe błędy: zbiór zielonych owoców tegorocznych (bezwartościowe i drażniące), suszenie w za wysokiej temperaturze, przewlekłe stosowanie „bo zdrowe”, i mielenie na zapas. ROZPOZNAWANIE I ODRÓŻNIANIE — sprawa bezpieczeństwa życia: jałowiec pospolity ma wyłącznie IGŁY w okółkach po trzy, kłujące, z jedną białą pręgą na wierzchu. Jałowiec sawina (J. sabina) i jałowiec wirginijski (J. virginiana) mają u dorosłych roślin liście ŁUSKOWATE, przylegające do pędu, niekłujące, a rozcierane pędy sawiny mają ostry, nieprzyjemny, „szczynowy” zapach. Owoce sawiny są TRUJĄCE i mogą zabić. Zasada praktyczna: jeżeli krzew nie kłuje — NIE ZBIERAJ. Jeżeli igły nie są w okółkach po trzy — NIE ZBIERAJ. Krzewy ozdobne w parkach i ogrodach to najczęściej sawina, wirginijski lub jałowiec chiński — nigdy nie zbieraj owoców z nasadzeń ozdobnych, tylko z dziko rosnących krzewów w borach i na murawach. Jałowiec dobrze łączy się ze skrzypem i brzozą (mieszanki moczopędne), z wierzbą i wiązówką (reumatyzm), z kminkiem i majerankiem (trawienie). Nie sadzić w pobliżu sadu — żywiciel pośredni rdzy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.