Hippophae rhamnoides
Cierniste, srebrzystolistne krzewy wydm nadmorskich, których pomarańczowe owoce należą do najbogatszych źródeł witaminy C i cennego oleju.
Rokitnik zwyczajny to ciernisty krzew o srebrzystych, wąskich liściach i jaskrawopomarańczowych owocach, w Polsce naturalnie rosnący wyłącznie na wydmach i klifach nadmorskich, a poza tym powszechnie uprawiany. Jego owoce zawierają wyjątkowo dużo witaminy C — kilkakrotnie więcej niż owoce cytrusowe — oraz karotenoidy, witaminę E i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Największą wartość ma olej rokitnikowy, tłoczony osobno z miąższu i z nasion, ceniony w leczeniu oparzeń, owrzodzeń, uszkodzeń popromiennych i błon śluzowych. Rokitnik jest surowcem odżywczo-wzmacniającym i regeneracyjnym, nie zaś lekiem o wąskim wskazaniu. Warto pamiętać, że w Polsce naturalne stanowiska nadmorskie są pod ochroną siedliskową i nie wolno z nich zbierać — surowiec pochodzi z upraw.
Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 1–6 m, o pokroju gęstym, rozłożystym, silnie rozgałęzionym, tworzącym nieprzeniknione zarośla dzięki licznym odrostom korzeniowym. Pędy sztywne, kanciaste, zakończone twardymi, ostrymi cierniami; młode pędy pokryte gęstymi srebrzystymi lub rdzawymi łuseczkami. Liście skrętoległe, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, wąskolancetowate do równowąskich (3–8 cm długości, zaledwie 0,3–0,8 cm szerokości), całobrzegie, z wierzchu szarozielone, od spodu srebrzystobiałe lub srebrzystordzawe od gęstych, tarczowatych łusek — to najbardziej charakterystyczna cecha rozpoznawcza; blaszka z jednym wyraźnym nerwem głównym, bez wyraźnego unerwienia bocznego, na brzegach lekko podwinięta. Roślina dwupienna — kwiaty męskie i żeńskie na osobnych krzewach; jest to fakt kluczowy praktycznie: bez krzewu męskiego w pobliżu krzew żeński nie zawiąże owoców. Kwiaty drobne, niepozorne, bezpłatkowe, zielonkawożółte, rozwijają się przed liśćmi (kwiecień–maj); męskie zebrane w krótkie, kłosokształtne kwiatostany, żeńskie pojedyncze lub po kilka w kątach pędów. „Owoc” to pomarańczowa do pomarańczowoczerwonej, soczysta, kulista lub jajowata niełupka otoczona mięsistym hypancjum (botanicznie owoc pozorny), średnicy 5–8 mm, o smaku silnie kwaśnym i cierpkim; owoce siedzą gęsto i ciasno wzdłuż pędów, wręcz oblepiając gałązki — obraz bardzo charakterystyczny. Wewnątrz jedna twarda, brunatna, lśniąca pestka (nasienie). System korzeniowy płytki i szeroko rozpełzły, z brodawkami z promieniowcami wiążącymi azot atmosferyczny — dzięki temu roślina rośnie na czystym piasku.
W Polsce jedyne naturalne stanowiska znajdują się na wybrzeżu Bałtyku: na wydmach szarych i białych, klifach (m.in. Wolin, Kępa Swarzewska, okolice Rozewia, Mierzeja Wiślana) i piaszczystych brzegach — gdzie jest gatunkiem rodzimym i pionierskim, stabilizującym ruchome piaski. Naturalne zarośla rokitnika nadmorskiego są chronione w ramach ochrony siedliskowej (Natura 2000, parki narodowe i rezerwaty nadmorskie) i objęte zakazem zbioru; populacje te są nieliczne i cofają się. Poza wybrzeżem rokitnik występuje w Polsce wyłącznie z uprawy i z zadziczeń — sadzony na skarpach, nasypach kolejowych, w pasach drogowych, żywopłotach i w sadach towarowych. Sprowadzany surowiec i olej pochodzą głównie z upraw w Chinach, Rosji (Ałtaj, Syberia), na Litwie, Łotwie i w Polsce; największym producentem na świecie są Chiny.
Stanowisko wyłącznie słoneczne, otwarte — w cieniu nie owocuje. Gleba przepuszczalna, piaszczysta, żwirowa, uboga, sucha; nie znosi gleb ciężkich, zwięzłych, podmokłych i kwaśnych. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0) — to ważna wskazówka uprawowa: rokitnik lubi wapno, na kwaśnej glebie marnieje. Dzięki symbiozie z promieniowcami sam wiąże azot i nie wymaga nawożenia azotowego. Wybitnie odporny na suszę, wiatr, zasolenie (rośnie w zasięgu bryzy morskiej) i mróz — w pełni mrozoodporny w polskich warunkach, znosi mrozy poniżej −30 °C. W uprawie sadzić co najmniej jeden krzew męski na 5–8 żeńskich, w zasięgu wiatru (zapylenie wiatrowe). Owocuje od 3.–5. roku. Nie zbierać z pasów drogowych i nasypów kolejowych, gdzie rokitnik jest masowo sadzony — surowiec kumuluje tam sól, metale ciężkie i pyły; nie zbierać z chronionych stanowisk nadmorskich, gdzie zbiór jest zakazany. Zbieraj z własnej lub znajomej uprawy.
owoc (Hippophaes fructus), z niego olej rokitnikowy (Oleum Hippophaes) — osobno z miąższu i z nasion; pomocniczo liść (Hippophaes folium) i kora
Owoc — od końca sierpnia do października (w Polsce optymalnie wrzesień–październik), gdy jest już w pełni pomarańczowy, jędrny i lekko miękki; po pierwszych przymrozkach owoce łagodnieją w smaku i łatwiej się odrywają, ale też szybciej pękają. Zbiór jest najtrudniejszą częścią pracy z tym gatunkiem — owoce siedzą bardzo krótko na pędzie, są kruche i pękają w palcach, a gałęzie najeżone kolcami. Praktyczne rozwiązania: (1) ścinać całe owocujące gałązki, mrozić je, a następnie strzepywać zamarznięte owoce, które odchodzą wtedy bez uszkodzenia — to najczystsza metoda; (2) zbierać na rozłożoną płachtę, strzepując pędy; (3) zbierać ręcznie w grubych rękawicach, od razu do płaskich naczyń, nie sypać na siebie warstwami. Owoce przerabiać najpóźniej w ciągu doby — fermentują błyskawicznie. Liść — czerwiec–sierpień, w pełni wegetacji, z młodych pędów. Kora — wiosną, z pędów z cięcia sanitarnego (surowiec marginalny).
Owoc: bardzo wysoka zawartość witaminy C, należąca do najwyższych wśród roślin strefy umiarkowanej — wielokrotnie wyższa niż w cytrusach i porzeczce czarnej (dokładna zawartość zależy silnie od odmiany, stanowiska i terminu zbioru); karotenoidy (beta-karoten, likopen, zeaksantyna) nadające pomarańczową barwę; witamina E (tokoferole i tokotrienole) — jedno z najbogatszych źródeł roślinnych; witaminy z grupy B, w tym rzadka w roślinach witamina B12 pochodząca z bakterii towarzyszących; witamina K, kwas foliowy; flawonoidy (izoramnetyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy); kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy — stąd silna kwaśność); fitosterole; pektyny; sole mineralne. Olej z MIĄŻSZU: bogaty w kwas palmitooleinowy (omega-7) — rzadki w świecie roślin, oraz w karotenoidy, stąd intensywnie pomarańczowoczerwona barwa. Olej z NASION: przewaga kwasów wielonienasyconych — linolowego (omega-6) i alfa-linolenowego (omega-3), w zbliżonej proporcji, oraz tokoferoli; barwa jasnożółta. Rozróżnienie tych dwóch olejów jest istotne — mają inny skład, inną barwę i inne zastosowanie. Liść: flawonoidy, garbniki, karotenoidy, witamina C, kwasy triterpenowe (ursolowy).
Świeże owoce: 1–2 łyżki dziennie, ze względu na skrajną kwaśność zwykle w połączeniu z miodem, jabłkiem lub w koktajlu; jedzone także mrożone. Sok z owoców: 1–2 łyżki dziennie, rozcieńczone wodą, po posiłku — nie na czczo (kwasy drażnią żołądek). Przecier/mus z miodem (najpopularniejsza forma domowa): owoce przetrzeć przez sito, wymieszać z miodem w proporcji ok. 1:1, przechowywać w lodówce; łyżka dziennie w sezonie infekcyjnym. Konfitury, syropy i nalewki — owoce dobrze łączą się z rokitnikiem, dzikiej róży, aronią i cytryną. Susz do naparu: 1–2 łyżki owoców na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem; napar dostarcza flawonoidów, ale znaczna część witaminy C ulega przy tym rozkładowi — jeśli zależy Ci na witaminie C, jedz owoce na surowo lub mrożone, nie parz ich. Olej rokitnikowy — wewnętrznie: zwykle po kilka–kilkanaście kropli lub 1 łyżeczkę dziennie, dokładnie według zaleceń producenta, bo preparaty różnią się bardzo stężeniem; przyjmować z posiłkiem zawierającym tłuszcz (witaminy A, E, K są rozpuszczalne w tłuszczach). Olej zewnętrznie: nakładać cienką warstwą na oparzenia, otarcia, blizny, odleżyny i suchą skórę; olej z miąższu intensywnie i trwale barwi skórę i tkaniny na pomarańczowo — do skóry twarzy rozcieńczaj go w oleju bazowym (np. 1 część oleju rokitnikowego na 5–10 części oleju z pestek winogron). Napar z liści: 1 łyżka na szklankę wrzątku, 10 minut, jak herbata.
Zbiór: przyjmij od razu, że rękami zebranie czystego surowca się nie uda — owoce pękają i wyciekają. Standardowa metoda domowa: ściąć owocujące gałązki, włożyć do zamrażarki na dobę, potem strzepnąć zamarznięte owoce nad płachtą — odchodzą całe i suche. Suszenie: owoce suszy się w temperaturze do 40–45 °C, ale jest to metoda kiepska — witamina C i karotenoidy rozkładają się w cieple, a owoce są bardzo soczyste i schną wolno. Najlepszą metodą przechowania rokitnika jest MROŻENIE — zachowuje niemal całość witaminy C, a mrożone owoce są łatwiejsze w obróbce. Druga dobra metoda to przetarcie z miodem lub cukrem na zimno. Sok tłoczyć na zimno, przechowywać w lodówce w ciemnej butelce, krótko. Olej rokitnikowy: sprawdź na etykiecie, czy pochodzi z miąższu (barwa ciemnopomarańczowa do czerwonej, gęsty, drogi — ten działa regeneracyjnie), czy z nasion (barwa jasnożółta, rzadszy, tańszy). Wiele preparatów to olej z nasion albo, gorzej, olej roślinny z dodatkiem ekstraktu — cena mocno pomarańczowego oleju z miąższu jest wysoka i to jest normalne. Olej trzymać w lodówce, w ciemnej butelce; jełczeje. Odróżnianie od gatunków mylonych: w Polsce rokitnika trudno z czymkolwiek pomylić — połączenie wąskich, srebrzystych od spodu liści, cierni i pomarańczowych owoców oblepiających pęd jest niepowtarzalne. Podobny bywa oliwnik wąskolistny (Elaeagnus angustifolia) — również srebrzysty i ciernisty, ale ma owoce żółtoszare, mączyste i słodkawe, kwiaty pachnące i liście szersze. W uprawie pamiętaj o krzewie męskim — najczęstszy błąd początkujących to posadzenie samych krzewów żeńskich i zdziwienie, że nie ma owoców.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.