Viola tricolor
Drobny bratek polny o trójbarwnych kwiatach, klasyczny surowiec „oczyszczający krew” — stosowany przy trądziku, wypryskach i skazie białkowej.
Fiołek trójbarwny to dziki przodek ogrodowych bratków, roślina jednoroczna lub dwuletnia, pospolita na polach i ugorach. W ziołolecznictwie jest jednym z najważniejszych surowców dermatologicznych — połączenie saponin, śluzów, flawonoidów i pochodnych kwasu salicylowego daje działanie przeciwzapalne, moczopędne i „przeczyszczające skórę”. Tradycyjnie podawany dzieciom przy skazie wysiękowej i wypryskach, dorosłym przy trądziku i łojotoku. Surowcem jest całe kwitnące ziele, nie same kwiaty. Uwaga: w handlu pod nazwą „ziele bratka” występuje też blisko spokrewniony fiołek polny (Viola arvensis) i mieszaniny obu gatunków — farmakopealnie dopuszczalne.
Roślina jednoroczna lub dwuletnia, wysokości 10–30 cm, o łodydze wzniesionej lub podnoszącej się, kanciastej, rozgałęzionej, pustej w środku. Liście skrętoległe, dolne sercowate do jajowatych, górne podłużnie lancetowate, karbowano-ząbkowane na brzegu, z wyraźnym pierzastym użyłkowaniem. U nasady każdego liścia siedzą duże, pierzastodzielne przylistki, których środkowy odcinek jest największy — to cecha diagnostyczna gatunku. Kwiaty pojedyncze, wyrastające na długich szypułkach z kątów liści, grzbieciste, o pięciu płatkach: dwa górne zwykle ciemnofioletowe, dwa boczne jaśniejsze, dolny płatek żółty z ciemnymi kreskami (miodowodami) i z ostrogą skierowaną do tyłu. Płatki dłuższe od działek kielicha — tym różni się od fiołka polnego, u którego są krótsze. Owoc to jajowata torebka pękająca trzema klapami, wyrzucająca drobne nasiona. System korzeniowy słaby, palowy, cienki, jasny.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie jako chwast na polach uprawnych (zwłaszcza zbożowych i okopowych), na ugorach, miedzach, przydrożach, wydeptanych murawach, w piaszczystych zaroślach i na przychaciach. Podgatunki górskie występują na murawach i halach. Preferuje gleby lżejsze, piaszczyste i kwaśne, ubogie w wapń.
Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie żyzna, świeża; odczyn od kwaśnego do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5) — na glebach wapiennych rośnie słabo. Znosi suszę i chłód, nasiona zimują w glebie, roślina w pełni mrozoodporna w warunkach polskich. Nie zbierać z pól aktywnie chronionych chemicznie (bratek jest chwastem, więc bywa opryskiwany herbicydami), z poboczy dróg oraz z terenów przemysłowych.
ziele (Violae tricoloris herba) — całe kwitnące pędy z liśćmi i kwiatami
Ziele — od maja do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy na pędzie są jednocześnie kwiaty i dobrze wykształcone liście; najlepiej z pierwszego, wiosennego rzutu, bo późne pędy są ubogie i wysmuklone. Ścinać nożem lub sekatorem nadziemną część pędu, około 3–5 cm nad ziemią, nie wyrywać z korzeniem (korzeń jest bezwartościowy i zanieczyszcza surowiec ziemią). Zbierać w dzień pogodny, po obeschnięciu rosy, przed południem. Przy sprzyjającej pogodzie z jednego stanowiska można zebrać dwa rzuty w sezonie.
Flawonoidy (rutyna, witeksyna, orientyna, izowiteksyna, saponaryna — pochodne apigeniny i luteoliny), pochodne kwasu salicylowego, w tym salicylan metylu i glikozyd gaulteryny, śluzy polisacharydowe, saponiny triterpenowe, karotenoidy (m.in. wiolaksantyna), garbniki, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, salicylowy), niewielkie ilości alkaloidu wiolaminy, cykliczne peptydy (cyklotydy), sole mineralne bogate w krzemionkę i magnez, śladowe ilości olejku eterycznego.
Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance między posiłkami. W kuracjach skórnych stosuje się długo — minimum 4–6 tygodni, bo efekt narasta powoli; potem przerwa. Odwar (mocniejszy, do stosowania zewnętrznego): 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 3–5 minut, odstawić 15 minut, przecedzić — służy do przemywań, okładów, płukanek na twarz i do kąpieli. Kąpiel dla dzieci przy skazie wysiękowej: odwar z 2–3 garści ziela wlać do wanienki. Napar dla dzieci parzy się słabiej i podaje w mniejszych porcjach, po konsultacji z lekarzem. Bratek dobrze działa też jako składnik mieszanek — rzadko stosuje się go jednoskładnikowo w pełnej kuracji.
Suszyć rozłożone cienką warstwą w cieniu i przewiewie albo w suszarce w temperaturze do 40 °C — wyższa temperatura powoduje utratę barwy kwiatów i rozkład śluzów. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje wyraźnie fioletowe i żółte płatki; zbrunatniałe, wyblakłe ziele to znak przegrzania lub zawilgocenia i taki materiał jest bezwartościowy. Susz jest bardzo lekki i puszysty — przechowywać w szczelnych, ciemnych pojemnikach, do 12 miesięcy; łatwo chłonie wilgoć i wtedy pleśnieje. W mieszankach skórnych łączyć z korzeniem łopianu, zielem pokrzywy, kwiatem bzu czarnego i zielem skrzypu; w mieszankach wykrztuśnych z prawoślazem, podbiałem i tymiankiem. Nie mylić z ogrodowym bratkiem wielkokwiatowym (Viola × wittrockiana) — jego duże kwiaty nie są surowcem zielarskim; nie mylić także z fiołkiem wonnym (Viola odorata), który ma liście wyłącznie odziomkowe, sercowate, brak przylistków pierzastodzielnych i silnie pachnące ciemnofioletowe kwiaty. Cechą rozstrzygającą jest obecność ulistnionej łodygi i wielkich, wcinanych przylistków.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.