Morus alba
Drzewo o zmiennokształtnych liściach i słodkich, białawych owocostanach; liść to uznany surowiec wspomagający w cukrzycy typu 2.
Morwa biała pochodzi z Chin, gdzie od tysiącleci hoduje się na niej jedwabniki — jej liść jest jedynym pokarmem gąsienic jedwabnika morwowego. W Polsce sadzono ją masowo w XVIII wieku przy próbach zakładania rodzimego jedwabnictwa; do dziś stare morwy rosną przy dworach, kościołach i szkołach. Współcześnie znaczenie zielarskie ma przede wszystkim liść, zawierający 1-deoksynojirimycynę (DNJ) — związek hamujący jelitowe α-glukozydazy, przez co spłaszcza poposiłkowy wyrzut glukozy. To jeden z niewielu surowców roślinnych o mechanizmie działania na cukrzycę potwierdzonym farmakologicznie, a nie tylko tradycją. Owocostany są jadalne i odżywcze, kora korzenia znajduje zastosowanie w medycynie chińskiej.
Drzewo wysokości 8–15 m (w uprawie zielarskiej cięte na krzew lub żywopłot), o szerokiej, kulistej lub rozłożystej koronie i krótkim pniu. Kora szarobrunatna do żółtawoszarej, u starych drzew głęboko, podłużnie spękana; pędy po przełamaniu wydzielają biały sok mleczny — cecha diagnostyczna wspólna dla rodzaju. Liście skrętoległe, długoogonkowe, o blaszce jajowatej do sercowatej, długości 6–18 cm, brzegiem grubo i tępo ząbkowane, u nasady sercowatej lub ściętej, najczęściej asymetryczne; charakterystyczna jest ich zmiennokształtność (heterofilia) — na jednym drzewie występują liście całe i liście głęboko trój- lub pięcioklapowe, często o rękawiczkowatym kształcie. Blaszka z wierzchu jasnozielona, gładka i błyszcząca (a nie szorstka jak u morwy czarnej), spodem naga lub słabo owłosiona wzdłuż nerwów, o użyłkowaniu dłoniasto-pierzastym z trzema silnymi nerwami wychodzącymi z nasady. Kwiaty niepozorne, zielonkawe, bezpłatkowe, wiatropylne, zebrane w krótkie, zwisające kotki (kwiatostany męskie dłuższe i luźniejsze, żeńskie krótsze i zbite); roślina najczęściej jednopienna, rzadziej dwupienna. Owocostan (owoc zbiorowy typu morwy) podłużny, długości 1–2,5 cm, przypominający kształtem jeżynę, powstały ze zrośniętych, mięsistych okwiatów — barwy białawej, kremowej, różowej lub ciemnofioletowej zależnie od odmiany (nazwa gatunkowa pochodzi od białych, a nie ciemnych owocostanów); szypułka owocostanu długa. Korzeń rozległy, silny, o żółtawej korze na przekroju.
Gatunek obcy, w Polsce wyłącznie w uprawie i wtórnie zdziczały. Sadzona w parkach, przy zabytkowych zespołach dworskich i przykościelnych, w ogrodach przydomowych, przy drogach, na działkach; coraz częściej zakładane są plantacje na liść zielarski. Bywa zdziczała na siedliskach ruderalnych, nasypach, w zaroślach przy zabudowaniach i na nieużytkach, głównie w zachodniej i południowej Polsce oraz w dolinach dużych rzek — ptaki skutecznie roznoszą nasiona. W naturze (Chiny, Azja Wschodnia) rośnie w widnych lasach i zaroślach. Susz liściowy w handlu pochodzi zarówno z krajowych plantacji, jak i z importu — Chiny, Turcja, Bułgaria.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów; w cieniu rośnie słabo i daje ubogi surowiec. Gleba przepuszczalna, próchniczna, umiarkowanie żyzna, świeża, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–8,0) — jest bardzo tolerancyjna, znosi także gleby suche, piaszczyste i wapienne, nie znosi natomiast gruntów podmokłych i zastoisk wody. Odporna na suszę i zanieczyszczenia miejskie. Mrozoodporność w warunkach polskich dobra dla drzewa dorosłego (znosi około −25 do −30 °C), ale młode przyrosty regularnie przemarzają w ostrych zimach i przy późnych przymrozkach — nie jest to problemem przy uprawie na liść, bo roślina silnie odbija. Do produkcji surowca prowadzić w formie krzewiastej, przycinając corocznie na kilkanaście–kilkadziesiąt centymetrów, co daje młode, duże, bogate w DNJ liście. NIE zbierać liści z drzew przydrożnych, z pasów zieleni miejskiej i z terenów przemysłowych — morwa dobrze znosi zanieczyszczenia właśnie dlatego, że je kumuluje; nie zbierać także z drzew opryskiwanych ani rosnących na skraju pól uprawnych.
liść (Mori folium, Mori albae folium) — surowiec podstawowy; owocostan (Mori fructus); kora korzenia (Mori radicis cortex, chiń. sang bai pi) — surowiec pomocniczy, w Polsce rzadko używany; gałązki (Mori ramulus) — wyłącznie w medycynie chińskiej
Liść — od czerwca do sierpnia. Zawartość DNJ jest najwyższa w liściach młodych, w pełni rozwiniętych, ale jeszcze nie stwardniałych, i spada wraz z ich starzeniem, dlatego przy uprawie plantacyjnej wykonuje się 2–3 pokosy, ścinając odrosty i pozwalając roślinie odbić. Najlepszy termin pierwszego zbioru to czerwiec–początek lipca. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy; odrzucać liście uszkodzone, pożółkłe i porażone przez plamistości. Liście jesienne, żółknące, mają wartość znacznie mniejszą i nie nadają się na surowiec. Owocostany — od czerwca do sierpnia (owocują nierównomiernie, przez kilka tygodni), zbierać w pełnej dojrzałości, gdy same odpadają przy potrząśnięciu gałęzią — dojrzały owocostan jest miękki i łatwo się gniecie, dlatego pod drzewem rozkłada się płótno i strząsa owoce. Kora korzenia — jesienią (październik–listopad) lub bardzo wczesną wiosną, po odkopaniu korzeni bocznych; korę zdziera się z korzenia i suszy, pozyskiwana rzadko i tylko z roślin uprawnych.
Liść: alkaloidy iminocukrowe, przede wszystkim 1-deoksynojirimycyna (DNJ) — inhibitor jelitowych α-glukozydaz, uznawany za główny nośnik działania hipoglikemizującego, obok fagominy i innych polihydroksylowanych alkaloidów; flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol, izokwercytryna, astragalina), kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), kumaryny, garbniki, fitosterole, kwas γ-aminomasłowy (GABA), sole mineralne (wapń, potas, cynk, żelazo), witaminy z grupy B, karotenoidy, chlorofil. Owocostan: antocyjany (w odmianach ciemnoowocowych), flawonoidy, resweratrol, cukry proste, kwasy organiczne, pektyny, żelazo, witamina C. Kora korzenia: prenylowane flawonoidy (morusyna i pochodne), stilbeny (m.in. oksyresweratrol), związki typu Diels-Aldera (kuwanony), garbniki, sok mleczny.
Napar z liścia (podstawowa postać): 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie, bezwzględnie BEZPOŚREDNIO PRZED POSIŁKIEM lub w jego trakcie — DNJ działa w świetle jelita na węglowodany z tego samego posiłku, więc napar wypity godzinę po jedzeniu nie ma sensu. Napar można pić na ciepło lub zimno; smak łagodny, lekko trawiasty, herbaciany. Sproszkowany liść: pół do jednej łyżeczki proszku popić wodą tuż przed posiłkiem — postać skuteczniejsza od naparu, bo nie traci się części alkaloidów w wywarze. Kuracja ma charakter długofalowy, efekt ocenia się po kilku tygodniach regularnego stosowania, przy równoczesnej kontroli glikemii. Owocostany: spożywać na świeżo, suszone jako przekąska, w postaci soku, konfitur i syropów; 30–50 g suszonych owoców dziennie jako surowiec odżywczy. Odwar z kory korzenia: 1 łyżeczka na szklankę wody, gotować 10 minut — surowiec dla zaawansowanych, w Polsce trudno dostępny i o niepewnej jakości.
Liść suszyć szybko, w cieniu i dobrym przewiewie, w temperaturze do 40 °C — surowiec przesuszony w wysokiej temperaturze traci alkaloidy iminocukrowe, a suszony zbyt wolno i w grubej warstwie czernieje. Liście rozkładać pojedynczą warstwą, nie nakładać na siebie; grube ogonki liściowe usunąć, bo są bezwartościowe i wydłużają suszenie. Dobrze wysuszony liść zachowuje żywą, ciemnozieloną barwę, jest kruchy, po roztarciu daje zapach siana, bez nut stęchłych. Surowiec brunatny albo szary to surowiec zepsuty — nie ma sensu go stosować. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, chroniąc od wilgoci, do 12 miesięcy. Odróżnienie morwy białej od czarnej: u białej liść jest z wierzchu gładki i błyszczący, często klapowany („rękawiczkowaty”), a owocostan ma długą szypułkę i jest zwykle jasny; u czarnej liść jest szorstki, chropowaty jak papier ścierny, grubszy, sercowaty i rzadko klapowany, owocostan niemal siedzący, ciemnopurpurowy i mocno barwiący. Do celów przeciwcukrzycowych zbiera się liść morwy BIAŁEJ — czarna zawiera znacznie mniej DNJ. Typowy błąd: zbieranie starych, twardych liści z sierpnia i września z drzew nieciętych — zawartość DNJ jest w nich niska i surowiec zawodzi; morwę na liść trzeba tnąć, żeby wymusić młode odrosty. Drugi błąd: picie naparu między posiłkami — traci się cały mechanizm działania. Mieszanki: liść morwy dobrze łączy się z zielem rutwicy, liściem borówki brusznicy, strąkami fasoli i cynamonem cejlońskim w zestawach wspierających gospodarkę węglowodanową, a z pokrzywą i skrzypem w kuracjach ogólnowzmacniających. Owocostany zbierać na płótno — zbierane z ziemi są zapiaszczone i szybko fermentują; suszyć w 50–55 °C.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.