Dziurawiec

Opis

Dziurawiec zwyczajny to jedno z najsilniej działających ziół polskiej flory i jednocześnie najczęściej lekceważone pod względem bezpieczeństwa. W stanach depresyjnych o nasileniu łagodnym i umiarkowanym jego skuteczność jest dobrze udokumentowana i porównywalna z lekami syntetycznymi, ale mechanizmem tego działania jest wpływ na przekaźnictwo w OUN — a to oznacza, że dziurawiec jest lekiem, nie herbatką. Hiperforyna, jeden z jego głównych składników, jest silnym induktorem enzymów wątrobowych i białka transportowego P-glikoproteiny, przez co dziurawiec osłabia lub znosi działanie kilkudziesięciu grup leków. Drugim problemem jest hiperycyna, która uwrażliwia skórę na światło. Żadne inne popularne zioło w Polsce nie powoduje tylu groźnych interakcji.

Wygląd

Bylina wysokości 30–80 cm (do 1 m). Łodyga wzniesiona, sztywna, w górze rozgałęziona, naga, w dolnej części zdrewniała i czerwonawa, z DWIEMA podłużnymi, wyraźnie wystającymi listewkami (kantami) biegnącymi po przeciwległych stronach — cecha rozstrzygająca: przy potarciu w palcach łodyga jest wyraźnie dwukanciasta, nie obła i nie czterokanciasta. Wnętrze łodygi wypełnione białym rdzeniem. Liście naprzeciwległe, siedzące (bezogonkowe), eliptyczne do podłużnie jajowatych, długości 1–3 cm, całobrzegie, tępo zakończone. Cecha diagnostyczna nadająca nazwę: blaszka liściowa oglądana POD ŚWIATŁO jest gęsto usiana jasnymi, przezroczystymi punktami — to zbiorniki olejkowe wyglądające jak nakłucia igłą („perforatum”, „dziurawiec”); na brzegu blaszki widoczne są dodatkowo ciemne, czarne kropki (zbiorniki z hiperycyną). Kwiatostan szczytowy, wierzchotkowaty, luźno rozgałęziony, wielokwiatowy. Kwiaty średnicy 2–3 cm, promieniste, o 5 jaskrawożółtych, asymetrycznych płatkach (jedna krawędź płatka jest jakby wygryziona), po brzegach z czarnymi gruczołkami; działki lancetowate, zaostrzone; pręciki liczne, zebrane w 3 wyraźne pęczki. Test rozstrzygający: rozcieranie ŚWIEŻYCH pąków i kwiatów między palcami barwi je na KRWISTOCZERWONO lub fioletowoczerwono (hiperycyna) — stąd ludowa nazwa „krewka” i legenda o krwi św. Jana. Owoc: jajowata, trójkomorowa torebka pękająca trzema klapami, z licznymi drobnymi, czarnymi nasionami; dojrzała torebka jest brunatna i po roztarciu pachnie żywicznie. Organ podziemny: krótkie, rozgałęzione kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi, tworzące luźne kępy. Odróżnienie od podobnych dziurawców krajowych: dziurawiec czterobocznny (H. maculatum) ma łodygę wyraźnie CZTEROKANCIASTĄ i liście niemal bez przezroczystych gruczołków; dziurawiec skrzydełkowaty (H. tetrapterum) ma łodygę czterokanciastą z oskrzydlonymi kantami. Tylko H. perforatum ma łodygę dwukanciastą + gęsto perforowane liście.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe partie gór (do ok. 1000 m n.p.m.). Rośnie na suchych i umiarkowanie suchych, słonecznych siedliskach: na miedzach, skrajach lasów, zrębach, polanach, w widnych borach sosnowych i dąbrowach, na wrzosowiskach, murawach, nasypach kolejowych, ugorach, przydrożach i suchych łąkach. Gatunek światłolubny — w cieniu nie kwitnie i nie wytwarza hiperycyny. Chętnie zajmuje siedliska po pożarach i zrębach.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne — w półcieniu roślina rośnie, ale surowiec jest ubogi w hiperycynę (a jej zawartość jest miarą jakości). Gleba przepuszczalna, sucha do umiarkowanie świeżej, piaszczysta, gliniasto-piaszczysta lub kamienista, uboga do średnio żyznej; nadmiar azotu daje bujne, ale słabe surowcowo ziele. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–7,5) — bardzo tolerancyjny. Sucholubny, znosi susze; nie znosi gleb podmokłych i zastoin wody. Całkowicie mrozoodporny (strefy 3–8), zimuje w kłączu. W uprawie plantacja produkcyjna od 2. roku, użytkowana 3–4 lata. Ostrzeżenia zbierackie: NIE zbierać z nasypów i poboczy kolejowych oraz z pasów przydrożnych — to ulubione siedliska dziurawca, a jednocześnie tereny opryskiwane herbicydami i skażone metalami ciężkimi oraz osadem z jezdni. Nie zbierać z miedz na skraju pól intensywnie chemizowanych ani ze zrębów świeżo po oprysku. Zbierać z suchych muraw, polan śródleśnych i ugorów oddalonych od dróg.

Surowiec

ziele (Hyperici herba) — górne, kwitnące części pędów; kwiat (Hyperici flos) do wyrobu oleju

Termin zbioru

Ziele — koniec czerwca i lipiec (tradycyjnie od nocy świętojańskiej, ok. 24 czerwca, do połowy sierpnia), w PEŁNI KWITNIENIA, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, a pierwsze torebki dopiero się zawiązują — wtedy zawartość hiperycyny i hiperforyny jest najwyższa. Surowiec z roślin przekwitłych, z licznymi dojrzałymi torebkami, jest wyraźnie słabszy. Zbiór w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych (10–12). Ścinać sekatorem lub sierpem górne 20–30 cm pędu — tylko część kwiatostanową z liśćmi; zdrewniałe, bezlistne dolne odcinki łodyg są balastem i obniżają jakość surowca. Roślina po ścięciu odbija — możliwy drugi, słabszy pokos we wrześniu. Kwiaty i pąki na olej dziurawcowy — zbierać osobno, w pełni kwitnienia, wyłącznie ŚWIEŻE, w słoneczny dzień; do słoika trafiają tego samego dnia, bo hiperycyna z zwiędłych kwiatów przechodzi do oleju znacznie gorzej.

Skład chemiczny

Naftodiantrony: hiperycyna i pseudohiperycyna oraz ich prekursory (protohiperycyna) — łącznie zwykle ok. 0,05–0,3% w suchym zielu; standaryzowane wyciągi normalizuje się właśnie na hiperycynę. To one odpowiadają za fotouczulanie i za czerwone zabarwienie po roztarciu kwiatów. Floroglucyny (acylofloroglucyny): hiperforyna i adhiperforyna — zwykle 2–4% w zielu, najwięcej w kwiatach i niedojrzałych torebkach; hiperforyna jest głównym nośnikiem działania przeciwdepresyjnego i JEDNOCZEŚNIE głównym sprawcą interakcji lekowych (silny agonista receptora jądrowego PXR, indukujący CYP3A4 i P-glikoproteinę). Jest bardzo nietrwała — utlenia się w świetle i cieple, dlatego stary, źle przechowywany surowiec bywa słabszy, ale wcale nie bezpieczniejszy. Flawonoidy (znaczna grupa, kilka procent): hiperozyd, rutyna, kwercytryna, izokwercytryna, kwercetyna, kemferol; biflawony: amentoflawon, biapigenina. Garbniki katechinowe (do ok. 10%) — odpowiadają za działanie ściągające i przeciwbiegunkowe. Kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), olejek eteryczny w niewielkiej ilości (do ok. 0,1–0,3%), ksantony, prokyjanidyny, fitosterole, karotenoidy.

Właściwości

• Przeciwdepresyjnie — działanie o dobrej dokumentacji klinicznej w depresji ŁAGODNEJ i UMIARKOWANEJ; mechanizm złożony: hamowanie wychwytu zwrotnego serotoniny, noradrenaliny i dopaminy (głównie hiperforyna), wpływ na receptory i na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza. Działanie rozwija się powoli — pierwszych efektów oczekuje się po 2–4 tygodniach regularnego stosowania, pełnych po 6 tygodniach; dziurawiec „doraźnie” nie działa. Przeciwlękowo i uspokajająco, poprawia jakość snu, łagodzi objawy dystymii, napięcia przedmiesiączkowego i wahań nastroju okresu przekwitania. Żółciopędnie, żółciotwórczo i rozkurczowo na drogi żółciowe i przewód pokarmowy — tradycyjne, „nasze” zastosowanie dziurawca, dominujące w polskim zielarstwie na długo przed odkryciem działania psychotropowego. Poprawia trawienie, działa wiatropędnie i przeciwzapalnie na błonę śluzową żołądka i jelit. Ściągająco i przeciwbiegunkowo (garbniki). Przeciwwirusowo i przeciwbakteryjnie (hiperforyna in vitro wobec bakterii Gram-dodatnich). ZEWNĘTRZNIE — olej dziurawcowy („czerwony olej”): przeciwzapalnie, przeciwbólowo, ściągająco i wybitnie przyspieszająco gojenie — klasyczny środek na oparzenia (w tym słoneczne), trudno gojące się rany, odleżyny, owrzodzenia podudzi, otarcia, stany zapalne skóry, nerwobóle, rwę kulszową i bóle mięśniowe (wcierania).

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki (1,5–3 g) rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Pić 2–3 razy dziennie po szklance. Do celów TRAWIENNYCH i żółciopędnych — pół szklanki przed posiłkiem. Do celów PRZECIWDEPRESYJNYCH — napar bywa niewystarczający i trudno w nim o powtarzalną dawkę; sensowniej stosować standaryzowane wyciągi (typowo 300 mg wyciągu standaryzowanego 3 razy dziennie, co odpowiada zwykle 0,9 mg hiperycyny na dobę), regularnie, przez co najmniej 6–8 tygodni; efektu nie ocenia się wcześniej niż po 2–4 tygodniach. Nalewka (intractum lub tinctura): 1 część ziela na 5 części alkoholu 40–60%, macerować 2–3 tygodnie, przecedzić; 20–30 kropli 2–3 razy dziennie na wodę. Olej dziurawcowy (oleum hyperici, „czerwony olej”): świeże kwiaty i pąki luźno wsypać do słoika do 2/3 objętości, zalać dobrym olejem (oliwa, olej słonecznikowy, olej z pestek winogron) tak, by całkowicie je przykryć; szczelnie zamknąć i wystawić NA SŁOŃCE na 3–6 tygodni, wstrząsając co kilka dni. Olej stopniowo nabiera rubinowej, krwistoczerwonej barwy — jeśli po 2 tygodniach nie czerwienieje, użyto zwiędłych lub złych kwiatów. Przecedzić przez gazę, wycisnąć, przelać do CIEMNEJ butelki, przechowywać w chłodzie do roku. Stosować zewnętrznie: na oparzenia (po ostudzeniu miejsca), otarcia, blizny, do wcierań przy bólach mięśni i nerwobólach, do masażu. UWAGA: po posmarowaniu skóry olejem dziurawcowym nie wystawiać jej na słońce — patrz przeciwwskazania. Płukanka i okłady z naparu — przy stanach zapalnych jamy ustnej i skóry.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie lub w luźnych pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół, w temperaturze do 35–40 °C — nigdy w słońcu: światło rozkłada hiperycynę i hiperforynę. Suszenie ma być szybkie, bo wolno schnące ziele brunatnieje. Susz gotowy, gdy łodyżki łamią się z trzaskiem. Dobry surowiec: kwiaty zachowują wyraźną żółtą barwę (nie brunatną), liście są zielone, ziele ma charakterystyczny, lekko balsamiczny zapach; po zmoczeniu i roztarciu suszu na papierze pozostaje żółtoczerwonawy ślad. Surowiec złożony głównie ze zdrewniałych łodyg i pustych torebek nasiennych to bubel. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, CIEMNYCH naczyniach — hiperforyna utlenia się w świetle; słoik na parapecie zniszczy surowiec w kilka tygodni. W mieszankach: z melisą, chmielem i kozłkiem (nastrój, sen, napięcie), z miętą, mniszkiem i kocanką (drogi żółciowe, trawienie), z krwawnikiem i rumiankiem (żołądek), z serdecznikiem i głogiem (nerwica serca). Typowe błędy: (1) traktowanie dziurawca jak „niewinnej herbatki” i picie go równolegle z lekami — to najgroźniejszy błąd polskiego zielarstwa domowego, patrz przeciwwskazania; (2) oczekiwanie natychmiastowej poprawy nastroju i porzucanie kuracji po tygodniu; (3) suszenie na słońcu; (4) zalewanie oleju zwiędłymi kwiatami — olej nie zaczerwienieje; (5) zbiór z nasypów kolejowych i poboczy. Uwaga hodowlana i weterynaryjna: dziurawiec wywołuje u zwierząt pastwiskowych (owce, bydło, konie) o jasnej skórze poważne fotodermatozy — to zioło, którego rolnicy tradycyjnie z pastwisk wypleniali.

Przeciwwskazania

Pomaga przy

Przepisy z tym ziołem