Syzygium aromaticum
Suszone pąki kwiatowe tropikalnego drzewa, jeden z najbogatszych w olejek eteryczny surowców — klasyczny środek przeciwbólowy w stomatologii i silna przyprawa wiatropędna.
Goździki to nierozwinięte pąki kwiatowe goździkowca korzennego, wiecznie zielonego drzewa z rodziny mirtowatych, pochodzącego z Moluków. Surowiec wyjątkowy pod względem chemicznym: zawiera więcej olejku eterycznego niż jakikolwiek inny popularny surowiec zielarski, a jego głównym składnikiem jest eugenol — związek o silnym działaniu przeciwbólowym, znieczulającym miejscowo i odkażającym. W polskim zielarstwie i lecznictwie domowym goździk funkcjonuje przede wszystkim jako środek na ból zęba, składnik mieszanek wiatropędnych i przeciwpasożytniczych oraz przyprawa. Olejek goździkowy jest surowcem silnie działającym i nie wolno go stosować nierozcieńczonego.
Wiecznie zielone drzewo o wysokości 8–15 m (w uprawie utrzymywane niżej), o gęstej, stożkowatej lub piramidalnej koronie i gładkiej, szarej korze. Liście naprzeciwległe, skórzaste, jajowato-lancetowate lub eliptyczne, całobrzegie, ostro zakończone, długości 8–12 cm, na krótkich ogonkach, ciemnozielone i błyszczące, młode czerwonawe, gęsto usiane przezroczystymi zbiorniczkami olejku — po roztarciu silnie i charakterystycznie pachną. Kwiatostan to szczytowa wierzchotka (rozgałęziona wiecha) złożona z kilku–kilkunastu kwiatów. Diagnostyczny jest sam pąk: hipancjum w postaci mięsistej, walcowatej, czterokanciastej rurki długości 10–17 mm, zwężającej się ku dołowi, zwieńczonej czterema mięsistymi, trójkątnymi działkami kielicha, a między nimi kulistą główką nierozwiniętych, zachodzących na siebie płatków korony, kryjącą liczne pręciki — stąd charakterystyczny kształt „gwoździka z główką”. Kwiaty rozwinięte drobne, białoróżowe do czerwonych, o licznych pręcikach. Owoc: jednonasienna, mięsista jagoda, podłużna, purpurowobrunatna, zwana „matką goździków” (anthophyllum). Korzeń palowy z rozwiniętym systemem bocznym.
Gatunek pochodzi z Wysp Korzennych — Moluków (Ternate, Tidore) w Indonezji. Rośnie w wilgotnym klimacie równikowym, na wyspach o klimacie morskim, na zboczach do około 900 m n.p.m. Dziś uprawiany na ogromną skalę poza obszarem naturalnego występowania: największymi producentami są Indonezja, Madagaskar, Tanzania (Zanzibar i Pemba), Komory, Sri Lanka, Brazylia. W Polsce nie występuje i nie ma szans na uprawę gruntową. Surowiec sprowadzany do nas głównie z Indonezji, Madagaskaru i Zanzibaru — jako całe suszone pąki lub olejek destylowany na miejscu.
Roślina ściśle tropikalna, o wymaganiach nie do spełnienia w polskim gruncie. Wymaga temperatury całorocznie w przedziale 20–30 °C, wysokiej wilgotności powietrza i opadów rzędu 1500–2500 mm rocznie rozłożonych równomiernie, z krótką porą suchą sprzyjającą zawiązywaniu pąków. Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, osłonięte od silnych wiatrów. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, wulkaniczna lub gliniasto-piaszczysta, dobrze przepuszczalna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–6,5); nie znosi zastoisk wody ani gleb zasolonych. Całkowicie nieodporna na mróz — uszkadza ją już temperatura poniżej 10 °C. W Polsce możliwa jest wyłącznie uprawa kolekcjonerska w szklarni ciepłej lub palmiarni, praktycznie bez szans na kwitnienie i owocowanie. Nie kupować surowca niewiadomego pochodzenia, sypkiego i zmielonego — mielone goździki bywają fałszowane szypułkami, wytłokami po destylacji olejku i pyłem goździkowym.
pąki kwiatowe, czyli goździki (Caryophylli flos, dawniej Caryophylli flos non expansi), oraz olejek goździkowy (Caryophylli aetheroleum) destylowany z pąków; pomocniczo liść i szypułki kwiatostanowe (gorszy surowiec olejkowy)
Zbiór jest kluczowy dla jakości surowca i wymaga precyzji. Pąki kwiatowe zbiera się ręcznie, gdy hipancjum nabiera barwy z zielonej na jasnoróżową do czerwonawej, ale kwiat jeszcze się NIE rozchylił — pąk rozwinięty traci większość wartości handlowej i olejkowej. Na Madagaskarze i Zanzibarze zbiór przypada zwykle na porę suchą (odpowiednio okolice sierpnia–grudnia i lipca–października), w Indonezji dwukrotnie w roku; terminy zależą od wyspy i wysokości nad poziomem morza. Pąki obrywa się razem z częścią szypułek, po czym oddziela się je od szypułek. Suszy się na słońcu na matach przez 3–5 dni, aż pąki zbrązowieją i osiągną około jednej trzeciej masy świeżej; prawidłowo wysuszony goździk trzeszczy przy przełamaniu. Liście i szypułki zbiera się na destylację olejku niezależnie, przez cały rok. Drzewo wchodzi w owocowanie dopiero po 6–8 latach, pełną wydajność osiąga po 15–20 latach i owocuje przez kilkadziesiąt lat.
Olejek eteryczny — wyjątkowo obficie, goździk należy do najbogatszych w olejek surowców zielarskich w ogóle. Głównym składnikiem olejku jest eugenol, stanowiący jego zdecydowaną większość; towarzyszą mu octan eugenylu (acetyloeugenol) oraz beta-kariofilen, a w mniejszych ilościach alfa-humulen i inne seskwiterpeny. Ponadto surowiec zawiera: garbniki galusowe (eugeniina i pochodne), flawonoidy (kemferol, kwercetyna, rhamnetyna), kwasy fenolowe i triterpeny (kwas oleanolowy), fitosterole, śluzy, żywicę oraz znaczną ilość tłuszczu (tzw. olej goździkowy tłusty). Olejek z liści i szypułek zawiera eugenol w innej proporcji i praktycznie nie zawiera octanu eugenylu — stąd gorszy, ostrzejszy zapach i niższa wartość.
Ból zęba (doraźnie, do czasu wizyty u dentysty): przygryźć cały goździk przy bolącym zębie lub nasączyć kroplą rozcieńczonego olejku goździkowego wacik i przyłożyć do ubytku — nie na dziąsło i nie na błonę śluzową, bo nierozcieńczony olejek przypala i uszkadza tkanki. Olejek zawsze rozcieńczać w oleju bazowym, nigdy nie stosować czystego na skórę ani błony śluzowe i nigdy nie przyjmować doustnie. Napar/nalew wiatropędny: 2–3 całe goździki na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, pić po jedzeniu przy wzdęciach i uczuciu pełności. Częściej stosowany jako składnik mieszanek — dodaje się kilka goździków do herbatek żołądkowych, mieszanek z imbirem, cynamonem, kardamonem i anyżem. Płukanka jamy ustnej: kilka rozgniecionych goździków zalać wrzątkiem, ostudzić, płukać przy stanach zapalnych dziąseł i aftach. Nalewka: garść goździków na 0,5 l alkoholu 40–60%, macerować 2–3 tygodnie; stosować kroplami w wodzie lub jako bazę do płukanek. Nie przekraczać rozsądnych ilości kulinarnych i zielarskich — goździk jest surowcem intensywnym, a przy przedawkowaniu drażni śluzówki i wątrobę. Kulinarnie: kompoty, grzane wino, marynaty, pierniki, mieszanki korzenne.
Test jakości sprawdzany od wieków: dobry goździk wrzucony do szklanki wody tonie lub pływa pionowo, główką do góry — goździk pływający poziomo na powierzchni jest wysuszony ze zbyt małą ilością olejku albo pozbawiony go w destylacji. Drugi test: przyciśnięty paznokciem pełnowartościowy goździk wydziela kropelkę olejku i pozostawia tłusty ślad. Surowiec musi być ciemnobrunatny, twardy, o intensywnym zapachu — szary, kruszący się w palcach i słabo pachnący to towar stary lub odolejony. Kupować WYŁĄCZNIE całe pąki, nigdy mielone: mielony goździk błyskawicznie traci olejek i jest najczęściej fałszowanym surowcem korzennym w handlu (dosypuje się szypułki i wytłoki podestylacyjne). Mleć bezpośrednio przed użyciem. Przechowywać w szczelnym, ciemnym, szklanym słoju, z dala od źródeł ciepła — całe goździki zachowują wartość 2–3 lata, zmielone kilka tygodni. Olejek goździkowy przechowywać w ciemnej butelce ze szczelnym korkiem; eugenol utlenia się, ciemnieje i staje się bardziej drażniący. Uwaga: eugenol reaguje z żelazem — nie moczyć goździków w naczyniach żeliwnych i stalowych nieszlachetnych, bo mieszanka czernieje. Goździk jest silnym antyoksydantem, ale ma też garbniki — w dużych ilościach w mieszance hamuje wchłanianie żelaza. Nie przesadzać z ilością w mieszankach: goździk zdominuje smakowo i zapachowo każdą herbatkę.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.