Glycyrrhiza glabra
Śródziemnomorska bylina motylkowa o bardzo słodkim korzeniu — klasyczny surowiec wykrztuśny, osłaniający żołądek i przeciwzapalny.
Lukrecja gładka jest podstawowym gatunkiem lukrecji w farmakopei europejskiej i jednym z najstarszych znanych surowców zielarskich — jej korzeń znajdowano w grobowcach egipskich, a Teofrast opisywał go jako środek gaszący pragnienie i łagodzący kaszel. Za charakterystyczną, długo utrzymującą się słodycz odpowiada glicyryzyna, saponina triterpenowa dziesiątki razy słodsza od cukru. Surowiec działa wykrztuśnie, przeciwzapalnie, spazmolitycznie i wybitnie osłaniająco na błonę śluzową żołądka, ale ma jedno poważne ograniczenie: glicyryzyna wywołuje efekt mineralokortykoidowy — zatrzymuje sód, wypłukuje potas i podnosi ciśnienie, przez co lukrecji nie wolno stosować długotrwale. W Polsce nie występuje dziko; surowiec pochodzi z importu z basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu.
Bylina z rodziny bobowatych, wysokości 1–1,5 m (czasem do 2 m), o wzniesionych, mocnych, u dołu drewniejących łodygach, nagich lub bardzo krótko owłosionych. Liście złożone, nieparzystopierzaste, skrętoległe, długości 10–20 cm, o 9–17 listkach jajowatych do eliptycznych, całobrzegich, ciemnozielonych, z wierzchu nagich i lekko lepkich od gruczołków, o pierzastym użyłkowaniu; wierzchołek listka zaokrąglony z krótkim ostrzem. Kwiatostan to luźne, wzniesione grono na długiej szypule wyrastającej z kąta liścia, długości 10–15 cm, złożone z drobnych kwiatów motylkowych barwy bladoliliowej, jasnofioletowej do niebieskawej. Owoc — cecha diagnostyczna gatunku: strąk PROSTY, płaski, nagi i gładki (bez kolców i szczecinek), długości 2–3 cm, zawierający 2–8 nasion; to właśnie odróżnia go od lukrecji chińskiej o strąku sierpowatym i gęsto kolczasto owłosionym. Organ podziemny: bardzo długi, walcowaty korzeń palowy sięgający ponad metr w głąb, wraz z licznymi, długimi, poziomymi rozłogami; z zewnątrz szarobrunatny, podłużnie pomarszczony, w przełomie jasnożółty, włóknisty, o intensywnie słodkim smaku.
Gatunek pochodzący z rejonu śródziemnomorskiego, Azji Zachodniej i Środkowej. Rośnie na suchych, słonecznych zboczach, w dolinach rzecznych, na piaszczystych i zasolonych glebach, na nieużytkach i miedzach — od Hiszpanii i Włoch przez Bałkany, Turcję, Bliski Wschód aż po Iran, Kaukaz i Azję Środkową. Główni dostawcy surowca to Turcja, Iran, Azerbejdżan, Uzbekistan, Afganistan, Włochy (Kalabria) i Hiszpania. W Polsce nie występuje w naturze — do kraju trafia wyłącznie jako suszony korzeń (cięty, w plastrach, mielony) i przetwory. Bywa uprawiana w kolekcjach i ogrodach zielarskich jako ciekawostka.
Stanowisko pełne słońce, ciepłe i osłonięte. Gleba głęboka, lekka, piaszczysto-gliniasta, przepuszczalna, raczej sucha do umiarkowanie wilgotnej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–8,0); dobrze znosi gleby wapienne i lekko zasolone. Absolutnie nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — korzeń gnije. Głęboki system korzeniowy czyni ją bardzo odporną na suszę. Mrozoodporność umiarkowana: część nadziemna zamiera na zimę, karpa przezimuje w Polsce zwykle bez okrycia w cieplejszych rejonach, w chłodniejszych warto ją okryć; problemem nie jest jednak mróz, lecz nasze mokre lato i jesień, które nie pozwalają wytworzyć korzenia bogatego w glicyryzynę. Roślina jest ekspansywna — rozłogi rozrastają się szeroko, warto ograniczyć jej stanowisko. Zbiór dopiero z roślin 3–4-letnich. Nie zbierać z terenów skażonych ani z okolic dróg: głęboki korzeń kumuluje metale ciężkie, a badania importowanego surowca lukrecjowego regularnie wykazują ich obecność.
korzeń i rozłogi (Liquiritiae radix — Glycyrrhizae glabrae radix et rhizoma); przetwory: wyciąg gęsty (succus liquiritiae), sok lukrecjowy, ekstrakt deglicyryzynowany (DGL)
Korzeń z rozłogami — jesienią, od września do listopada, po zaschnięciu części nadziemnej, z roślin co najmniej trzy-, a najlepiej czteroletnich; wtedy zawartość glicyryzyny jest najwyższa, a korzeń dostatecznie gruby. Można też kopać bardzo wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji, ale surowiec jest uboższy. Kopać głęboko, szpadlem lub widłami — korzeń schodzi ponad metr, a rozłogi rozchodzą się na boki. Wykopane korzenie otrząsnąć z ziemi, szybko opłukać (nie moczyć), obciąć drobne korzonki, grube sztuki przeciąć wzdłuż lub pociąć w ukośne plastry grubości 3–5 mm i natychmiast rozłożyć do suszenia. Część surowca handlowego (tzw. lukrecja obrana) pozbawia się kory przed suszeniem. Ziele nie jest surowcem zielarskim.
Saponiny triterpenowe: glicyryzyna (kwas glicyryzynowy w postaci soli potasowych i wapniowych) — składnik główny, źródło słodyczy i większości działania oraz działań niepożądanych; jej aglikon to kwas 18β-glicyretynowy. Flawonoidy i izoflawony: likwirytyna, izolikwirytyna, likwirytygenina, izolikwirytygenina, glabrydyna (charakterystyczna dla tego gatunku), glabren, glabrol — odpowiadają za działanie spazmolityczne, przeciwzapalne, przeciwwrzodowe i przeciwutleniające; glabrydyna wykazuje też słabe działanie estrogenne. Ponadto: kumaryny (herniaryna, umbeliferon), polisacharydy i skrobia (duży udział), asparagina, sterole, kwasy fenolowe, śladowy olejek eteryczny (anetol — stąd anyżkowa nuta zapachu), sole mineralne.
Odwar: 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 1–2 razy dziennie po posiłku, przy kaszlu i dolegliwościach żołądkowych. NAJWAŻNIEJSZE OGRANICZENIE: lukrecji nie stosuje się przewlekle — kuracja nie powinna trwać dłużej niż 4–6 tygodni bez przerwy, a przy większych ilościach surowca krócej; przekroczenie grozi rzekomym hiperaldosteronizmem (nadciśnienie, obrzęki, spadek potasu). W mieszankach lukrecja występuje zwykle jako składnik pomocniczy o niewielkim udziale masowym i tak stosowana jest zdecydowanie bezpieczniejsza niż jako surowiec pojedynczy. Przy problemach żołądkowych wymagających dłuższego stosowania używać wyciągu deglicyryzynowanego (DGL) — pozbawiony glicyryzyny, zachowuje działanie osłaniające bez wpływu na ciśnienie. Płukanka na gardło: mocniejszy odwar, przestudzony, kilka razy dziennie. Podczas kuracji ograniczyć sól i zadbać o potas w diecie; przy skłonności do nadciśnienia kontrolować ciśnienie.
Korzeń jest gruby i mięsisty — przed suszeniem koniecznie pociąć w ukośne plastry lub przeciąć wzdłuż, inaczej zaschnie z wierzchu, a w środku zapleśnieje. Suszyć w temperaturze do 40–50 °C, w przewiewie. Dobry surowiec: w przełomie jasnożółty (nie brunatny, nie szary), twardy, włóknisty, o intensywnie i długo utrzymującym się słodkim smaku i lekkiej anyżkowej nucie — surowiec bez wyraźnej słodyczy pochodzi z młodej rośliny albo jest zwietrzały i nadaje się do wyrzucenia. Przechowywać do 3 lat w szczelnych naczyniach, w suchym i ciemnym miejscu; korzeń jest higroskopijny — po zawilgoceniu klei się i pleśnieje. Mielić bezpośrednio przed użyciem. W mieszankach dozować oszczędnie: lukrecja dominuje smakowo nad wszystkim, a nadmiar czyni napar mdłym. TYPOWY BŁĄD: traktowanie lukrecji jako łagodnego zioła „na gardło” i picie jej codziennie miesiącami — to najczęstsze źródło polekowego nadciśnienia wśród amatorów zielarstwa; ostrzegaj o tym klientów. Odróżnienie od lukrecji chińskiej (G. uralensis): strąk prosty i gładki (u chińskiej sierpowaty i kolczasty), listki bardziej nagie; profil działania i przeciwwskazania są jednak praktycznie identyczne. Mieszanki: z prawoślazem, podbiałem i tymiankiem (kaszel), z rumiankiem, melisą i kozłkiem (żołądek), z anyżem i koprem włoskim (oskrzela). Cukierki i wyroby lukrecjowe też zawierają glicyryzynę — wliczaj je do „dawki”.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.