Vitellaria paradoxa
Zachodnioafrykańskie drzewo, z którego nasion tłoczy się masło shea — jeden z najważniejszych naturalnych surowców natłuszczających i regenerujących skórę.
Masłosz Parka to drzewo z rodziny sączyńcowatych, rosnące w pasie sawann Afryki Zachodniej i Środkowej, od Senegalu po Ugandę. Jego znaczenie zielarskie i kosmetyczne opiera się na jednym surowcu — tłuszczu wytłaczanym z nasion, znanym jako masło shea (karité). Masło shea wyróżnia się wysoką zawartością frakcji niezmydlającej się (triterpeny, fitosterole, alkohole triterpenowe), której zawdzięcza działanie regenerujące, przeciwzapalne i wspierające syntezę kolagenu — to znacznie więcej niż zwykły tłuszcz okluzyjny. W Afryce Zachodniej masło shea jest jednocześnie tłuszczem jadalnym, lekiem ludowym na bóle mięśni, oparzenia i choroby skóry, oraz podstawą gospodarczą dla milionów kobiet, które tradycyjnie zajmują się jego wyrobem. W Polsce dostępne wyłącznie jako produkt importowany — masło nierafinowane (żółtawe, o charakterystycznym zapachu) i rafinowane (białe, bezwonne).
Drzewo o wysokości 10–15 m (wyjątkowo do 25 m), o krótkim, grubym pniu i szerokiej, gęstej, rozłożystej koronie, dającej w sawannie charakterystyczny, głęboki cień. Kora gruba, ciemnoszara do czarniawej, głęboko spękana w prostokątne, korkowate płytki — ognioodporna, dzięki czemu drzewo przeżywa pożary sawanny; po nacięciu wydziela biały, lepki sok mleczny (lateks) — cecha typowa dla sączyńcowatych. Liście zebrane pęczkowo na końcach grubych, sztywnych gałązek, długoogonkowe, podłużnie eliptyczne do podłużnych (10–25 cm), skórzaste, całobrzegie o brzegu wyraźnie falistym, na szczycie tępe lub zaokrąglone, młode czerwonawe i owłosione, starsze ciemnozielone i lśniące. Kwiaty drobne, kremowobiałe, silnie pachnące miodem, zebrane po kilkadziesiąt w gęste, pęczkowate kwiatostany (pęczki) na szczytach bezlistnych w tym czasie pędów; kwitną w porze suchej, gdy drzewo jest częściowo bezlistne. Owoc — mięsista, jajowata jagoda o długości 4–6 cm, zielona, dojrzała brunatnawa, o słodkim, jadalnym miąższu, zawierająca zwykle jedno duże nasienie: błyszczące, brunatne, jajowate, z dużą jasną blizną (hilum) na jednej stronie — to nasienie jest źródłem masła. Korzeń palowy, głęboki, sięgający po wodę w suchej sawannie.
Gatunek rodzimy dla pasa sawann Afryki Zachodniej i Środkowej — od Senegalu, Mali, Burkina Faso, Ghany, Nigerii, przez Kamerun i Czad, po Sudan Południowy i Ugandę. Rośnie w sawannach suchych i wilgotnych, na terenach uprawnych i przy wioskach — drzewa są zwykle pozostawiane przy karczowaniu pól, bo mają dla ludzi wysoką wartość, przez co tworzą charakterystyczne „parki agroleśne”. Gatunek dziko rosnący, praktycznie nieuprawiany plantacyjnie (drzewo owocuje dopiero po 15–20 latach, pełnię plonowania osiąga po 40–50 latach, dożywa 200–300 lat), a jego zasoby maleją wskutek wycinki i wypalania. W Polsce nie występuje i nie może być uprawiany — do kraju trafia wyłącznie gotowe masło shea, importowane z Ghany, Burkina Faso, Nigerii i Mali.
Roślina klimatu tropikalnego, sawannowego, z wyraźną porą suchą. Stanowisko w pełnym słońcu, otwarte. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, uboga do umiarkowanie żyznej, dobrze zdrenowana; toleruje gleby ubogie i okresowo skrajnie suche dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego. Wymaga wysokich temperatur przez cały rok i nie znosi mrozu w żadnym stopniu — mrozoodporność zerowa. W Polsce uprawa w gruncie jest niemożliwa; ewentualne okazy kolekcjonerskie mogą rosnąć wyłącznie w ogrzewanej szklarni tropikalnej i praktycznie nie owocują. Roślina bardzo wolno rosnąca, źle znosząca przesadzanie (korzeń palowy). W polskich warunkach nie ma czego zbierać — surowiec się kupuje.
tłuszcz z nasion — masło shea (Butyrospermum parkii butyrum / Vitellariae semen oleum); w medycynie ludowej Afryki także kora i liście, w Europie praktycznie niestosowane. Roślina nie jest surowcem leczniczym do stosowania wewnętrznego w europejskim zielarstwie — jej wartość to surowiec tłuszczowy do stosowania zewnętrznego i spożywczego.
Owoce — zbierane w Afryce Zachodniej w porze deszczowej, zwykle od maja/czerwca do sierpnia/września (szczyt zbioru w czerwcu–lipcu), gdy dojrzałe owoce same opadają z drzewa. Owoców się nie zrywa — zbiera się je z ziemi, tuż po opadnięciu, bo szybko fermentują. Miąższ się zjada lub usuwa, nasiona myje, gotuje lub parzy (co unieczynnia enzymy i zapobiega jełczeniu), suszy na słońcu lub wędzi, po czym łuszczy, rozdrabnia, praży i uciera na pastę, którą zagniata się z wodą i gotuje, zbierając wypływający na powierzchnię tłuszcz — tak powstaje masło nierafinowane. Cały proces jest tradycyjnie wykonywany ręcznie przez kobiety („złoto kobiet”). Kora — w medycynie ludowej pozyskiwana przez cały rok, ale zdzieranie jej szkodzi drzewu.
Tłuszcz z nasion zawiera przede wszystkim triglicerydy kwasów tłuszczowych: kwas stearynowy i kwas oleinowy jako dwa dominujące (ich wzajemna proporcja decyduje o twardości masła i różni się między pochodzeniem — masło z Afryki Zachodniej jest twardsze, wschodnioafrykańskie bardziej miękkie), ponadto kwas linolowy, palmitynowy i arachidowy. Kluczowa dla działania leczniczego jest wyjątkowo duża jak na tłuszcz roślinny frakcja niezmydlająca się: alkohole triterpenowe i ich estry (cynamoniany α- i β-amyryny, lupeol, butyrospermol, parkeol), fitosterole (β-sitosterol, stigmasterol, kampesterol), tokoferole (witamina E), karoteny, alantoina, kwas cynamonowy i jego estry (nadające maslu naturalną, słabą ochronę przed UV). Nasiona zawierają też lateks kauczukowy — to on odpowiada za rzadkie reakcje alergiczne u osób z alergią na lateks. Masło rafinowane traci znaczną część frakcji niezmydlającej się, barwników i zapachu — jest kosmetycznie „czystsze”, ale biologicznie uboższe.
Zewnętrznie — podstawowa i właściwa droga stosowania. Masło shea jest w temperaturze pokojowej ciałem stałym; rozgrzać niewielką ilość w dłoniach, aż stanie się płynne, i wmasować w skórę. Czyste, nierafinowane masło: na bardzo suchą i spierzchniętą skórę, łokcie, pięty, dłonie, usta, na blizny i rozstępy (regularne wcieranie przez wiele tygodni), na skórę atopową i podrażnioną, na odparzenia u dzieci, na skórę po opalaniu i po ekspozycji na mróz. Nakładać na lekko wilgotną skórę — masło zamyka wodę w naskórku i działa wtedy skuteczniej. Do włosów: niewielka ilość na końcówki, na skórę głowy przy łupieżu suchym (zmyć szamponem). Jako baza kosmetyczna: składnik maści, balsamów i kremów — zwykle 5–25% receptury; łączy się z olejami płynnymi (migdałowy, jojoba), woskiem pszczelim i olejkami eterycznymi. Na twarz stosować ostrożnie u cer tłustych i trądzikowych — masło jest ciężkie i może zapychać pory (komedogenność umiarkowana). Wewnętrznie — wyłącznie jako tłuszcz spożywczy (do smażenia i pieczenia, w kuchni zachodnioafrykańskiej), i tylko masło jadalne, dopuszczone do spożycia; nie stosować „kuracji” z masła shea, bo nie ma to uzasadnienia. Nie stosować masła kosmetycznego doustnie.
Wybór surowca: nierafinowane masło shea ma barwę od kremowej po wyraźnie żółtą, wyczuwalny, orzechowo-dymny, lekko „wędzony” zapach (od tradycyjnego prażenia nasion) i grudkowatą, ziarnistą konsystencję po ponownym zastygnięciu — to normalne, nie oznaka zepsucia. Masło rafinowane jest białe i bezwonne, ale znacznie uboższe we frakcję niezmydlającą się — do celów leczniczych wybierać nierafinowane. Ziarnistość masła powstaje przy powolnym stygnięciu (krystalizacja kwasu stearynowego); by jej uniknąć przy wyrobie kosmetyków, roztopić masło i schłodzić szybko (np. w lodówce). Nie przegrzewać powyżej 60–70 °C — traci część aktywnych triterpenów i tokoferoli. Przechowywać w szczelnym słoiku, w chłodzie i ciemności; masło jest stabilne i nie jełczeje łatwo (wysoka zawartość kwasu stearynowego i tokoferoli), praktyczny okres przydatności to zwykle 1–2 lata. Masło o ostrym, zjełczałym, kwaśnym zapachu — wyrzucić. Typowe błędy: kupowanie „masła shea” rozcieńczonego olejami mineralnymi lub tanim olejem palmowym (sprawdzać skład — powinien być jeden składnik: Butyrospermum parkii butter); nakładanie zbyt grubej warstwy (masło nie wchłonie się, zostawi tłustą powłokę — mniej znaczy więcej); stosowanie na cerę trądzikową twarzy; oczekiwanie efektów leczniczych po podaniu doustnym. Dobrze łączy się z olejem kokosowym i woskiem pszczelim (twarde balsamy), z olejem z awokado (skóra dojrzała), z nagietkiem i rumiankiem w postaci maceratów olejowych (skóra podrażniona, dziecięca). Warto zwracać uwagę na pochodzenie ze spółdzielni kobiecych (fair trade) — to realny surowiec o wymiarze społecznym.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.